Religia i polityka w Polsce od XVI do XVIII wieku

Wstęp

Szlachecka Rzeczpospolita Obojga Narodów stanowiła twór bardzo zróżnicowany regionalnie, etnicznie i wyznaniowo, charakteryzując się jednocześnie zdecydowanie rozproszoną strukturą gospodarczą, społeczną i komunikacyjną. Po okresie strukturalnej heterogeniczności życia społecznego i słabości władzy w epoce rozbiorowej i zaborów, od końca XVIII wieku doszło do dezintegracji państwa i społeczeństwa oraz postępującej dywergencji w rozwoju „ziem polskich“, wcielonych do różnych tworów politycznych i socjoekonomicznych trzech mocarstw zaborczych. Jednocześnie w okresie od XVI do XIX wieku dokonały się zasadnicze procesy przemian, innowacji i modernizacji, które z punktu widzenia „polskich“ elit miały doprowadzić do zreformowania i zachowania Rzeczypospolitej, a później odpowiednio do odzyskania przez Polaków własnego państwa. Podczas gdy od dawna przedmiotem szczegółowych badań jest przodująca rola szlachty w tych procesach, relatywnie mało uwagi, jak się wydaje, poświęcono dotychczas ważnemu czynnikowi przemian i potencjalnej modernizacji: Kościołowi i religii. Wprawdzie ścisły związek religii i narodu (przede wszystkim od czasów kontrreformacji znaczenie spolonizowanego katolicyzmu dla kształtowania się nowoczesnego polskiego ruchu narodowego) był w historiografii polskiej podnoszony wielokrotnie, to jednak wciąż niewielka pozostaje nasza wiedza o modernizacyjnych impulsach i przekształceniach, których źródłem były polityka Kościoła i polityka konfesyjna, struktury kościelne i wyznaniowe, ponadnarodowe kontakty oraz intelektualne związki kościelnych elit. Wybrana dziedzina badań, skupiająca uwagę z jednej strony na problemie koncentracji władzy i administracji we wczesnonowożytnej Rzeczypospolitej szlacheckiej, z drugiej zaś na urbanizacji i industrializacji w okresie rozbiorów, może posłużyć nowemu ich zrozumieniu. Przy tym na szczególne zainteresowanie zasługują wzajemne oddziaływania między religią i przemianami społecznymi, politycznymi i duchowymi, również w kontekście właściwej republice szlacheckiej wielokulturowości oraz napięć między różnymi wyznaniami i strukturami różnych Kościołów, a także polityki poszczególnych zakonów i pozycji mniejszości żydowskiej. Wybrana dziedzina badawcza skupia się przede wszystkim na bezpośrednim oddziaływaniu religii na politykę oraz współczesnych próbach wyjaśniania jego przyczyn i konsekwencji. Kolejny ważny cel badawczy stanowią zagadnienia kontaktów między wyznaniami i religiami oraz opanowywania konfliktów i prowadzenia mediacji, a także pytanie o miejsce procesu rozwoju wyznań w Polsce w kontekście europejskim. 

Projekt cząstkowy 1

Religia i polityka w Europie Środkowej w okresie wczesnonowożytnym (ze szczególnym uwzględnieniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów)

Opracowanie: Almut Bues

Projekt główny: Religia i polityka w Europie Środkowej. Rzeczpospolita Obojga Narodów i Kuria Rzymska w okresie wczesnonowożytnym

Po Unii Lubelskiej w roku 1569 Rzeczpospolita Obojga Narodów stała się jednym z największych tworów politycznych w Europie, niespojonym jednak jednolitą (centralnie zarządzaną), profesjonalną administracją terytorialną. Rozległość terytorium pociągała za sobą trudności komunikacyjne, wielokrotnie podkreślane przez badaczy, na przykład Antoniego Mączaka. Właściwe okresowi wczesnej nowożytności szlacheckie systemy klientelizmu, nieformalne układy władzy w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, funkcjonowały dobrze na poziomie lokalnym, możliwa była też ich mobilizacja w razie potrzeby na rzecz Rzeczpospolitej jako całości, jednak brakło im skuteczności w dłuższej perspektywie. Różne wyznania i wspólnoty religijne, na przykład kalwini, antytrynitariusze (arianie), menonici, prawosławni, Ormianie, muzułmanie i Żydzi dysponowali własnymi sieciami powiązań, podobnie jak mniejszości niemieckie, holenderskie i szkockie. Wzajemny wpływ powiązań personalnych i „wielkiej polityki” był w Rzeczpospolitej obecny również w polityce kościelnej. Rywalizacja jednostek i regionalne sprzeczności interesów utrudniały postronnym osobom odnalezienie się w tym środowisku. Nuncjusze papiescy, podobnie jak posłowie cesarscy, obcą im z początku polską rzeczywistość interpretowali w sposób niezwykle osobisty i nieformalny; wielka rolę odgrywało przy tym miejsce w sieci wzajemnych, niekiedy redundantnych powiązań i kontaktów.

W zbyt niewielkim stopniu badano dotychczas, na ile i w jaki sposób struktury kościelne wpływały na te powiązania. Wolfgang Reinhard pisał o Kościele jako o kanale mobilności społecznej w społeczeństwie wczesnonowożytnym. Należałoby w związku z tym zadać pytanie o stan mobilności poziomej i pionowej w Polsce. Kontakty Kościołów z natury rzeczy wychodziły poza ramy narodowe. Czy ich rezultatem bywały bodźce modernizacyjne? Z jaką konkurencją musiały się liczyć? Czy można określić zakres wymiany elit? Jak przebiegały granice wpływów kościelnych (Kościół katolicki w drugiej połowie XVI wieku przeżywał załamanie władzy; przez pewien czas więcej niż połowę senatorów stanowili niekatolicy)? Jakie warunki i możliwości kariery istniały w Kościele katolickim? Jakie były drogi karier i gdzie leżały granice awansu? Jak przebiegały kanały komunikacji i kim byli pośrednicy w tej wymianie? Czy można rozpoznać strategie polityki rodzinnej? Bez wątpienia zbadać kariery duchownych w świeckim aparacie państwa. Poza tym trzeba, wychodząc od ujęcia relacji centrum – peryferie, zbadać rolę Rzymu w kształtowaniu lokalnych elit. Jak w kontekście tym działały Kuria Rzymska i poszczególne zakony i co miały do zaoferowania? Teoretycznie, wobec istnienia ustroju monarchii elekcyjnej, nie mogły przecież powstać żadne trwalsze zależności. Czy rzeczywiście tak było?