Nowe konfiguracje imperialne. Dynamika państwa i społeczeństwa w Polsce i na Litwie w „długim” XIX wieku


Wstęp

Rozbiory Rzeczpospolitej przerwały fazę kryzysu i przełomu w Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim. Przeobrażenie imperialnego układu sił w Europie Środkowej kosztem Rzeczpospolitej położyło również kres próbom wewnętrznej reformy tego zdecentralizowanego państwa o charakterze unii. Nastąpiło teraz konsekwentne wcielanie ziem polskich i litewskich do trzech imperiów rozbiorowych. Wilno, Warszawa, Poznań i Kraków stały się peryferiami w stosunku do ośrodków w St. Petersburgu, Berlinie i Wiedniu. Już po krótkim czasie proces ten przerwały wojny napoleońskie, które przyniosły temu regionowi nowe rozumienie państwa i prawa. Francuski code civil stał się prawnym fundamentem rozwoju kapitalistycznych stosunków produkcji. Jednocześnie spustoszenia spowodowane kampaniami wojennymi, a także kolejne nowe konfiguracje terytorialne – jak choćby krótka faza panowania pruskiego w Warszawie, Białymstoku i Suwałkach – hamowały gospodarcze przejście do nowej epoki. W toku długiego procesu, który rozpoczął się po Kongresie Wiedeńskim i trwał do pierwszych dekad XX wieku, trzy imperia przekształciły się w nowoczesne organizmy państwowe, które w zupełnie nowy sposób zdefiniowały wzajemne relacje między państwem, przestrzenią i społeczeństwem.
W ramach tej długofalowej terytorializacji mocarstwa rozbiorowe wzmacniały swoją obecność na prowincji, ale coraz wyraźniejsza stawała się również obecność peryferyjnych protagonistów w centrach imperiów. Poszczególne projekty badają wzajemny związek między modernizacją struktur państwowych a przemianami społecznymi, które znajdowały wyraz w gospodarce, nauce i kulturze, pod względem politycznym zaś ustawicznie kierowały się przeciwko władzy imperialnej. Wynikające stąd konflikty zostały w znacznej mierze zbadane we wcześniejszych pracach, poświęconych powstaniom w zaborze rosyjskim, stłumieniu ruchów liberalno-narodowych i tak zwanemu Kulturkampfowi w Prusach oraz wywalczeniu znacznej autonomii w łonie monarchii habsburskiej przez Galicję. W tym zespole badawczym początkowa faza nowych konfiguracji imperialnych na początku XIX wieku jest postrzegana jako przełom epok. Poszczególne projekty pytają o długofalowe oddziaływanie procesów politycznych, ekonomicznych i społecznych, które rozpoczęły się w tym okresie, a uwidoczniły w pełni często dopiero w drugiej połowie XIX wieku.
Pierwszy projekt – „Przekształcenia obszarów działalności żydowskich kupców 1772–1850” – dokonuje swego rodzaju głębokiego wiercenia, analizując działalność żydowskich kupców na terenie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Projekt demonstruje, jak sami kupcy reagowali na nowy ład terytorialny i wnosili własny wkład w nową konfigurację, rozszerzając swoją regionalną sieć handlu na znaczne połacie Cesarstwa Rosyjskiego i wzmacniając w ten sposób także swoją pozycję ekonomiczną i społeczną w St. Petersburgu i Moskwie. Drugi projekt cząstkowy – „Panoptikon, Historia więziennictwa na terytorium Polski i Litwy w okresie rozbiorów” – opisuje, jak globalne dyskursy o reformie więziennictwa przez mocarstwa rozbiorowe zmieniły także w Polsce i na Litwie przestrzenny kształt więzień i sposób ich użytkowania. Codzienne życie podczas odbywania kary, którego miejscem w pierwszej połowie XIX wieku bywały często opuszczone klasztory katolickie, stało pod znakiem praktyk religijnych i pracy. Od połowy stulecia dla skazanych budowano specjalnie więzienia z celami.


Projekt cząstkowy 1

Przekształcenia obszarów działalności żydowskich kupców 1772–1850

Opracowanie: Ruth Leiserowitz  

Przedmiot analizy stanowi działalność żydowskich kupców z Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej mieszkających na terenie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (czyli obszarze od Witebska i Mińska przez Dyneburg aż po Wilno i Kowno).
Chronologicznie projekt obejmuje okres rozbiorów oraz lata bezpośrednio po nich, cezurę końcową stanowi wybudowanie kolei. Realizacji projektu towarzyszy następujące pytanie badawcze: w jaki sposób zmiany terytorialne oraz przynależności państwowe wpływały na strategie handlowe, sposoby działania oraz kontakty kupców żydowskich? Analiza ma na celu opisanie przykładów „praktyk przestrzennych” (Henri Lefebvre) oraz pokazanie, w jaki sposób tworzone w praktykach życia codziennego „przestrzenie handlowe” zmieniały się w czasie. Opisane zostaną także zmiany przestrzeni reprezentowania, czyli sposobu postrzegania północnych obszarów dawnej Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej. Dodatkowo przedstawione zostaną nowo powstające układy i powiązania oraz ich terytorialny zasięg.
Podstawowym założeniem projektu jest podważenie obowiązującej w dotychczasowych badaniach tezy o bezproblemowym przekształceniu Polsko-Litewskiej Rzeczypospolitej w Obszar Zasiedlenia Żydowskiego. W tym celu należy zastanowić się, czy opisywani w projekcie kupcy żydowscy zdawali sobie sprawę z historycznych zmian oraz w jaki sposób definiowali na nowo swoją działalność w podzielonej przestrzeni.


Projekt cząstkowy 2

Panoptikon. Historia więziennictwa na terytorium Polski i Litwy w okresie rozbiorów

Opracowanie: Felix Ackermann

Celem projektu jest zbadanie kulturowego, religijnego oraz politycznego zróżnicowania w sferze więziennictwa. Obszarem badań są reformy prawa karnego, sądownictwa oraz ich wdrożenie w rosyjskich, habsburgskich oraz pruskich więzieniach nowego typu. W ten sposób projekt łączy w sobie dwa wątki dotyczące modernizacji terenów byłej Rzeczypospolitej. Trzy mocarstwa stosowały penalizację przedstawicieli różnych grup społecznych, jeśli ich kulturową, religijną lub polityczną aktywność uznawały za zagrożenie dla władzy. Jednocześnie w XIX wieku w Europie jak i na całym świecie rozwijała się idea nowego, bardziej humanitarnego oraz efektywnego wykonywania kar – również u zaborców Rzeczypospolitej. Projekt pokaże sprzeczności między tymi dwoma liniami, łącząc historię idei, prawa oraz codzienności na tle globalnego rozwoju więziennictwa. Koncepcja „wędrującej idei” (Stanziani 2009) „panoptikonu” pozwala ukazać, jak na ziemiach polskich oraz litewskich przyjmowały się nowe idee, wiedza oraz praktyki. Co istotne, w tym wypadku idee wędrowały najwyraźniej nie tylko z Zachodu na Wschód, ale także i w drugą stronę.
Jednym z zagadnień podejmowanych w projekcie jest transfer idei, która stała się słynna poprzez książkę Michela Foucault o cyrkularnym nadzorze więźniów. Pomysł ten wywędrował ze wschodu Rzeczypospolitej do Anglii a stamtąd do Stanów Zjednoczonych, skąd wrócił już w formie konkretnej architektury więziennej poprzez Anglię do Europy kontynentalnej i dalej na wschód. Pośrednikiem okazał się reformator Jeremy Bentham, a impulsem do reformy architektury więziennej odwiedziny u młodszego brata w jego majątku w Krzyczewie. Nakreślenie tego szlaku to przykład, jak można włączyć byłą Rzeczpospolitą do globalnej historii transferu wiedzy.
Pod koniec badanego okresu w zaborach pruskim oraz rosyjskim na obszarze Polski i Litwy powstały nowoczesne kompleksy więzienne jak np. w 1892 r. twierdza Wronki oraz w 1904 r. więzienie na wileńskich Łukiszkach. W ujęciu kulturoznawczym więzienia te zostaną przeanalizowane nie tylko jako fizyczna realizacja pewnych idei. W centrum uwagi znajdzie się także prowadzenie więziennictwa przez zaborców, jak również jego odbiór przez samych wieźniów oraz ludność za murami więzienia. Projekt pokazuje wielorakie sprzeczności pomiędzy ideałami ruchu reformatorskiego a warunkami panującymi w więzieniach. Główne kategorie analizy to praca oraz religia, kategorie używane przez samych reformatorów do poprawy jakości przetrzymywania oraz resocjalizacji skazanych.
Historia więziennictwa w Polsce oraz na Litwie w czasach rozbiorów ma zostać napisana jako histoire croisée na kilku płaszczyznach: po pierwsze jako historia transferu idei zmieniających się wyobrażeń o funkcjonowaniu kar w trzech mocarstwach, po drugie jako historia administracyjno-politycznej kooperacji samych zaborców w ściganiu swoich politycznych przeciwników i po trzecie jako historia oddziaływania świeżych wówczas idei narodowych na struktury państwowe.
Specyficzne wyzwanie projektu polega na tym, że choć istniejące badania dotyczą głównie szlachty, więzienia stanowiły heterotopiczne miejsca, w których więziono nie tylko szlachtę, ale i reprezentantów innych warstw społecznych oraz ludzi kontestujących podziały klasowe w imię ideologii narodowych.
Za pomocą metody historycznej antropologii miejskiej analizowane będą – poza Wronkami oraz Wilnem – kolejne więzienia w Mińsku oraz we Lwowie, jako mikrokosmosy tych procesów. Ponadto w ramach projektu przeanalizowane zostaną źródła takie jak korespondencja administracyjna, listy prywatne, pamiętniki, artykuły prasowe, biografie oraz współczesne rozprawy o więziennictwie.

10
lip
Konferencja
Border-Making and Its Consequences – interpreting evidence from the “post-colonial” and “post-imperial” 20th Century
Czytaj więcej