Przemoc i obca władza w 20. wieku – „stuleciu skrajności”

Wstęp

Wiek XX bywa nazywany „wiekiem skrajności”, a jego następstwa dotknęły w szczególności Europę wschodnią i środkowowschodnią. Już w czasie pierwszej wojny światowej ujawnił się jakościowo nowy wymiar wojny totalnej, którą umożliwił postęp techniczny oraz nowe radykalne ideologie. Podczas drugiej wojny światowej rozwijające się systemy totalitarne doprowadziły do eskalacji przemocy na niewyobrażalną dotychczas skalę. Jej manifestacją była tyrania niemieckiego i sowieckiego reżimu okupacyjnego, które wyróżniały się szczególną brutalnością w Polsce. Ludność zamieszkująca okupowane tereny stała się ofiarą gospodarczego wyzysku, przemocy seksualnej i politycznych czystek. Stopień nasilenia się terroru widać przede wszystkim w polityce eksterminacyjnej obu systemów totalitarnych. W tym kontekście jednak bezprecedensowe były systematyczne masowe mordy europejskich Żydów dokonane przez Niemców.

Przedmiotem zainteresowania w ramach obszaru badawczego nr 4 jest wiek XX w opisanych powyżej aspektach, od czasów pierwszej wojny światowej aż do upadku komunizmu w Europie środkowowschodniej. Poszczególne projekty skupiają się na kwestiach niemieckiej okupacji podczas pierwszej, a przede wszystkim drugiej wojny światowej, oraz jej wpływu na kształt społeczeństw powojennych. Ponadto w ramach czwartego obszaru badawczego analizowany jest system komunistyczny i jego skutki. W poszczególnych projektach „wiek skrajności” badany jest z różnych perspektyw badawczych i przy wykorzystaniu różnych ujęć metodologicznych. Obejmują one analizę nie tylko wypowiedzi świadków i uczestników, ale również źródeł administracyjnych tworzonych zarówno z perspektywy niemieckiej, jak i państw okupowanych, w tym między innymi tradycyjnie pojmowaną dokumentację urzędową, dokumenty osobiste czyli tzw. egodokumenty (czyli wszelkiego typu wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, autobiografie), akta sądowe, archiwa zakładowe czy dwudziestowieczne media. W tym celu sięga się zarówno po społeczno- i gospodarczo-historyczne analizy, jak i rozważania z dziedziny historii mentalności i kultury. W ramach projektów wykorzystywane są także metodologicznie najnowsze podejścia na przykład do sprawców, ofiar i stosunków między płciami.

Projekt cząstkowy 1

Okupacja i ekonomia 1914-1945

Projekt główny: Gospodarka okupacyjna w Polsce w pierwszej i drugiej wojnie światowej

Opracowanie: Stephan Lehnstaedt

Gospodarka okupowanej Polski w czasie drugiej wojny światowej stanowi temat dalece zaniedbany. Odnosi się to w równym stopniu również do całej pierwszej wojny światowej w Europie Wschodniej, która w badaniach i w świadomości społecznej jest w znacznym stopniu ignorowana. Niniejszy projekt ma być przyczynkiem do obu zagadnień, przy czym gospo-darka okupacyjna będzie ukazana w kontekście działań wojennych.
W toku planowanego studium zostanie dokonane porównanie rabunkowej polityki gospodarczej w czasie pierwszej i drugiej wojny światowej na przykładzie okupowanych ziem polskich. Będą przy tym uwzględnione różne administracje okupacyjne, tak Generalne Gubernatorstwo i Kraj Warty w latach 1939-1945, jak i niemieckie Generalne Guberna-torstwo Warszawskie i austriackie Generalne Gubernatorstwo Lubelskie w czasie pierwszej wojny światowej. Porównanie to powinno ukazać lokalne i ponadlokalne interesy okupantów, a zarazem polityczne, ideologiczne i personalne kontynuacje względnie zmiany. Szczególna uwaga będzie poświęcona realizacji celów gospodarczych, czyli swego rodzaju „sukcesowi” działań różnych rządów okupacyjnych. Zostaną poddane analizie następujące, zazębiające się wzajemnie obszary badawcze:

1. Racjonalność systemu rządów okupacyjnych – między represją a maksymalnym wykorzystaniem dostępnych zasobów. Przykładowo staje tu problem sił roboczych, przy czym chodzi tu nie tyle o wywożenie ludzi na zachód, co zastąpienie tych ubytków na miejscu. Dla miejscowych władz okupacyjnych najważniejszym skutkiem tych deportacji był spadek polskiej produkcji przemysłowej i rolnej, który przynajmniej częściowo miał być kompensowany przymusową pracą Żydów. Stanowisko okupantów, zainteresowanych z jednej strony siłą roboczą i względami praktycznymi, z drugiej zaś przymusem, wywózką i mordowaniem Żydów, wymaga jeszcze w wielu punktach zbadania. Dotychczasowe studia dają przykładowe wskazówki dychotomii ideologii i potrzeb gospodarczych, które wskutek rasistowskiego obrazu „obcego” można zaobserwować już podczas pierwszej wojny świa-towej. Mimo ubytku ludności, pieniędzy i surowców Polska stanowiła ważny obszar pro-duktcyjny dla Niemiec (i Austrii). Również na pojedynczych przykładach ma być pokazane, jak polskie firmy pod starym lub nowym zarządem produkowały dla okupantów towary pierwszej potrzeby i uzbrojenie, albo szerzej: jak gospodarka została dostosowana do potrzeb wojny. Należy następnie spytać, czy te próby w skali mikro stanowią część ogólnego dążenia, aby także na poziomie całej gospodarki osiągnąć maksymalny efekt.

2. Wkład Polski w finanse i konsumpcję okupantów. Okupanci byli stale zainteresowani – obok towarów zbrojeniowych i robotników przymusowych – także czerpaniem jak naj--większych materialnych zysków z okupowanego kraju. Podczas gdy zjawisko grabieży na ludności żydowskiej w czasie Holocaustu może uchodzić za względnie dobrze zbadane, nie da się tego powiedzieć w odniesieniu do ludności polskiej bądź też w odniesieniu do czasów pierwszej wojny światowej. Abstrahując od jednostkowych aktów grabieży, przedmiotem dyskusji stało się od niedawna finansowanie w skali makroekonomicznej niemieckiej gospo-darki wojennej względnie prywatnej konsumpcji przez kraje okupowane w czasie drugiej wojny światowej. Szczegółowe i zarazem rzetelne opracowanie tej problematyki pozostaje postulatem badawczym. Wkład Polski w finanse okupanta, także w formie dostarczania surowców do produkcji i aprowizacji ludności w Niemczech, jest znany tylko w ogólnych zarysach. Wraz ze strategią użycia siły roboczej, polityka ta oddziaływała na poszczególne osoby. Z tej perspektywy zostaną też naświetlone udział i rola ludzkiej jednostki w całej gospodarce wojennej.

3. Kontynuacje i zmiany w polityce okupacyjnej w latach 1914-1945. Niemieckie koncepcje okupacyjne już w czasie pierwszej wojny światowej charakteryzowała po części wielka bru-talność. Zasadnicze linie niemieckiej polityki wobec Polski ukazuje nie tylko porównanie realizacji tych planów w obu wojnach światowych, ale także udział tych samych osób oraz niewątpliwa kontynuacja i rozwinięcie idei. Zakres tej ciągłości, która dokonywała się w procesie uczenia i podlegała radykalizacji, pozostaje w znacznej mierze niezbadany. Odnosi się to szczególnie do percepcji austriackich sojuszników ze strony Niemców, których polityka musi być rozpatrywana w kontekście dziedzictwa cesarsko-królewskiej, wielonarodowej monarchii.

Projekt cząstkowy 2

Stosunki płciowe i przemoc seksualna w czasie okupacji niemieckiej w Polsce
Opracowanie: Maren Röger

Projekt główny: Historia i następstwa kontaktów seksualnych podczas okupacji niemieckiej w Polsce podczas drugiej wojny światowej: gwałty, (przymusowa) prostytucja, stosunki miłosne (?) i niemiecko-polskie „dzieci Wehrmachtu”
We wszystkich okupowanych krajach Europy dochodziło w czasie drugiej wojny światowej do kontaktów seksualnych niemieckich żołnierzy z miejscową ludnością. Również na froncie wschodnim gwałty, przymusowa prostytucja w obozach i poza ich terenem, a także umożliwiająca przeżycie „seksualna kolaboracja”, należały do rzeczywistości okupowanych państw, pomimo że poczynania te były surowo zabronione ze strony niemieckiej z przyczyn ideologiczno-rasistowskich.
Do niedawna ten seksualny aspekt historii niemieckiego reżimu okupacyjnego zarówno w przypadku zachodnio- jak i wschodnioeuropejskich państw był pomijany w badaniach. Do tej pory ukazały się pierwsze badania, które umożliwiają empirycznie podbudowany wgląd w przejawy seksualnej przemocy i kwestię stosunków płciowych na froncie wschodnim. W każdym razie dotychczasowe wyniki badań umożliwiają jedynie ograniczone spojrzenie na polsko(żydowsko)-niemieckie stosunki płciowe na terenie okupowanej Polski, gdzie dochodziło do przemocy seksualnej dotykającej także Polki pochodzenia żydowskiego – również ze strony żołnierzy Wehrmachtu i oddziałów SS. W dużej mierze nieznany jest także epilog historii kontaktów seksualnych na terenach okupowanych, do którego należały zarówno publiczna infamia, jak i ciąża. Niniejszy projekt analizuje te niezbadane dotąd obszary. Wykorzystanie metodologicznie i empirycznie obszernego materiału, który obejmuje dotąd nieuwzględnione niemieckie i polskie źródła archiwalne, a także wywiady biograficzne, pozwala na zbadanie tej strony historii okupowanych terenów z wielu perspektyw.
Najważniejsze aspekty pracy to w pierwszej kolejności obszerna rekonstrukcja aktów przemocy seksualnej niemieckich okupantów. Gdzie dochodziło do przemocy? Co wiadomo o sprawcach? Po drugie praca odpowiada na pytanie, czy poza przemocą seksualną istniały jakieś inne stosunki między Niemcami a Polkami. Wobec faktu fatalnej sytuacji aprowizacyjnej chodzi głównie o fenomen „prostytucji dla przeżycia”. W tym kontekście praca bada także strukturę dyskursu i mechanizmy represji ze strony polskiego podziemia. Po trzecie analizowany jest sposób, w jaki traktowano w powojennej Polsce kobiety, które przymusowo lub dobrowolnie zadawały się z żołnierzami Wehrmachtu lub osobami należącymi do administracji cywilnej okupanta. Nie zbadano do tej pory, czy zdarzały sie przypadki publicznej infamii, jak to miało miejsce we Francji, Holandii czy Związku Sowieckim, gdzie kobiety, które były zmuszane do prostytucji w niemieckich domach publicznych, stawały się po wojnie ofiarami ataków. Po czwarte zrekonstruowany zostanie los dzieci, które urodziły się przez przymusowe lub dobrowolne kontakty podczas okupacji. Za wyjątkiem kwestii przymusowej pracy dzieci nie wiadomo dotąd nic o „dzieciach Wehrmachtu” i niemiecko-polskich „potomkach czasów wojny”.

Podprojekt: Opowiadania „stulecia skrajności“: druga wojna światowa, Holokaust i wypędzenie w niemieckich i polskich mediach masowych.

Podprojekt poświęcony jest opowiadaniom „stulecia skrajności” (Eric Hobsbawm) w niemieckich i polskich mediach masowych. W XX wieku spektakularnie wzrosło znaczenie prasy, filmu, radia i telewizji, można więc ten wiek określić nawet mianem „stulecia mediów masowych” (Axel Schildt). Zwłaszcza, jeśli chodzi o przekazywanie obrazów historycznych nowoczesne media odgrywają dużą rolę.  Prasa codzienna, dokumentacje telewizyjne są głównym źródłem informacji historycznej dla znacznej części społeczeństwa, nie mówiąc już o filmach fabularnych opartych na faktach historycznych, które w ostatnim czasie regularnie biją rekordy oglądalności.
Dlatego też media masowe przedstawiane są nawet przez badaczy podręczników szkolnych, jako ważne publikatory historyczne naszych czasów, posiadające o wiele większe znaczenie dla kultury pamięci niż podręczniki szkolne lub dyskurs historyczny.
W podprojekcie z jednej strony przeanalizowane zostaną istniejące w Republice Federalnej formy pamięci, odnoszące się do przymusowej migracji Niemców od samego początku exodusu w roku 1944 do dzisiaj. Tym samym, za pomocą 1) mediów technicznie odtwarzalnych (prasa, radio, TV, film, fotografia, literatura, płyty, etc.) oraz 2) mediów związanych z konkretnym miejscem (wystawa, pomnik, pochód, nazwy ulic, etc.) w ramach pracy zostanie zaprezentowana oraz poddana analizie historia pamięci i sporu o „ucieczce i wypędzeniu”. Celem podprojektu jest przygotowanie tomu zbiorczego o charakterze leksykonu.
Z drugiej strony podprojekt przedstawi filmowe opowiadania dotyczące traumatycznych przeżyć z okresu okupacji w czasie drugiej wojny światowej i Holokaustu. W szczególności zostaną poddane analizie te, powstałe po roku 1989 w Niemczech i Polsce, kształtujące dyskurs dokumentacje telewizyjne i filmowe.  W jaki sposób pokazane są odpowiedzialności, kto jest sprawcą, a kto ofiarą? W jaki sposób realizowana jest od strony narracji i estetyki filmowej interpretacja? Pytania te osadzone są w publicznym dyskursie historycznym.  Celem podprojektu jest również przekazanie w formie mniejszych artykułów „public history” kraju sąsiedzkiego (Hardtwig/Schug; Bösch/Goschler).

Projekt cząstkowy 3

Pomiędzy tradycją narodową, obroną systemu i „proletariackim braterstwem broni“: Narodowa Armia Ludowa NRD oraz Ludowe Wojsko Polskie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jako wewnątrzpaństwowi oraz międzynarodowi aktorzy w końcowej fazie rządów komunistycznych (1980-1989)

Opracowanie: Dr Jens Boysen (jako stypendysta Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej)

Tematem pracy jest analiza porównawcza roli, jaką Narodowa Armia Ludowa NRD i Ludowe Wojsko Polskie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej odegrały  w całości systemu politycznego swoich krajów w latach 80-tych XX w. - kiedy to rządy komunistów w Polsce podważane były już z wielu stron, w znacznym stopniu także przez siły spoza rządzącej partii PZPR i z trudem zdołały się utrzymać jeszcze przez jakiś czas dzięki bezpośredniemu przejęciu władzy przez reżim cywilno-wojskowy, dokonanemu w grudniu 1981 r. Istnienie destabilizującego oddziaływania, które taki stan rzeczy musiał, w dalszej perspektywie, wywierać na cały „obóz socjalistyczny“  - co jasno widać po kierownictwie SED  - a także całkowita zależność  NRD od istnienia tego obozu, doprowadziły w latach osiemdziesiątych do prowadzenia przez SED coraz bardziej konserwatywnej polityki wewnętrznej  i jednocześnie coraz większej  aktywności w polityce zagranicznej, przy czym władze NRD musiały lawirować pomiędzy (co najmniej) trzema partnerami, z ich punktu widzenia nieobliczalnymi: „ideologicznie niepewną” Polską, RFN oficjalnie stanowiącą znienawidzonego wroga klasowego, a w rzeczywistości faktycznego ekonomicznego gwaranta NRD, jak również Związkiem Radzieckim jako swoim gwarantem polityczno-wojskowym, który to jednak, pod rządami Gorbaczowa, zaczął stopniowo odchodzić od swoich założeń ideologicznych oraz geopolitycznych.

Szczególnie istotna jest kwestia postaw w obu armiach, w tym przede wszystkim nastawienia ściśle związanego z rządzącą partią korpusu oficerskiego, z uwagi na fakt, że we wczesnych latach 80-tych po raz ostatni doszło do zaostrzenia wyścigu zbrojeń, co poskutkowało postępującą, wewnętrzną militaryzacją . Jako szczególne zjawisko należy także rozpatrzeć sytuację, że w Polsce, za rządów Jaruzelskiego, armia przez kilka lat  bezpośrednio - i pomimo formalnie nadal obowiązującego „realnego socjalizmu” - sprawowała władzę, odwołując się  do starszych tradycji narodowych. Z kolei, od lat 70-tych NRD nie mogło wzgl. nie chciało już więcej odwoływać się to tego rodzaju narodowych uzasadnień  i stąd, jako jedyne państwo KBWE do swej legitymizacji używało konfrontacji systemów. Korpusy oficerskie Układu Warszawskiego, pomimo wszystkich dzielących je różnic,  były podobnie wychowywane, współpracowały ze sobą od dziesięcioleci, warto także zauważyć, że Związek Radziecki, w granicach wyznaczanych swoimi aktualnymi interesami, związanymi ze sprawami bezpieczeństwa zezwalał „państwom satelickim”  na niezbędny obszar swobody. Trzeba również wziąć pod uwagę fakt, że armia, w przeciwieństwie do rozmaitych grup paramilitarnych, zarówno w NRD, jak i w Polsce ostatecznie nie starała się używać siły wobec opozycji.

W związku z tym, w niniejszym projekcie należy uwzględnić trzy aspekty: indywidualne wewnętrzne stosunki cywilno-wojskowe, postawę sąsiednich państw w stosunku do siebie oraz do  Związku Radzieckiego, w obrębie rozpadającego się Układu Warszawskiego, jak również  znaczenie narodowych tradycji wojskowych, bądź innych czynników normatywnych wpływających na utrzymanie przez armię swojej pozycji w społeczeństwie.

Projekt cząstkowy 4

Świadek wydarzeń i historyk nazistowskiej polityki zagłady w Polsce. Intelektualna biografia Szymona Datnersa.

Opracowanie: dr Katrin Stoll (stypendystka Niemieckiego Towarzystwa Badawczego)

Projekt dotyczy ocalałego z Holokaustu dr Szymona Datnera (1902-1989), w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zaliczającego się do grona najważniejszych historyków polsko-żydowskich zajmujących tematyką okupacji niemieckiej podczas drugiej wojny światowej. Datner spędził dwa lata w białostockim getcie, a po ucieczce stamtąd należał do różnych oddziałów partyzanckich. Jako członek rozmaitych instytucji zajmował się nie tylko odbudowywaniem żydowskiego życia w Polsce, ale również  dokumentacją i badaniem zbrodni hitlerowskich. Po wyzwoleniu, Datner został przewodniczącym  gminy żydowskiej oraz żydowskiego komitetu w Białymstoku, działał też w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie oraz w Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.

Obiekt badawczego zainteresowania stanowi tożsamość Datnera jako świadka i historyka eksterminacyjnej polityki nazistów, jak również rola jaką pełnił w powojennej Polsce, w obrębie grupy ocalałych. Głównymi zagadnieniami są: Jak doświadczenia z życia Datnera, czynniki związane z warunkami pracy naukowej oraz udział w różnych instytucjach wpłynęły na jego działalność historiograficzną oraz naukową samoświadomość? W jaki sposób, jego życiorys jest reprezentatywny dla osób ocalałych z Holokaustu? W jaki sposób biografia Datnera odzwierciedla jego społeczne kontakty z mniejszością żydowską? Projekt nawiązuje przy tym do paradygmatu badawczego „Ofiary jako aktorzy”, oraz do problematyki badań nad historią nauki. W Polsce badania nad Holokaustem zapoczątkowali współpracownicy Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej, z której później wyodrębnił się Żydowski Instytut Historyczny. Centralny dezyderat badawczy projektu w obrębie historii stosunków polsko-żydowskich stanowią dokonania Datnera w kontekście różnych instytucji i przy uwzględnieniu sytuacji Żydów w Polsce.

Projekt cząstkowy 5

Projekt cząstkowy 5

Opracowanie: Piotr Szlanta

„Polska podczas pierwszej wojny światowej”
W 1914 r. wybuchł konflikt zbrojny określony wkrótce mianem „Wielkiej Wojny“. Ziemie polskie należały do jednych z ważniejszych obszarów działań wojennych. W przeciwieństwie do bogatej historiografii poświęconej frontowi zachodniemu, charakteryzujące się dużą dynamiką wydarzenia i procesy, jakich widownią był bardzo rozległy front wschodni oraz różnorodne konsekwencje operacji militarnych i reżimów okupacyjnych do dzisiaj, tak w Niemczech, jak i Polsce pozostają zbadane w niewystarczającym stopniu. Znajduje się w nich zaskakująco dużo białych plam. Jak dotąd badania nad pierwszą wojną światową w Polsce koncentrowały się głównie na wybranych politycznych i wojskowych aspektach tego konfliktu, który przez długie dekady pozostawał w cieniu drugiej wojny światowej. Dopiero w ostatnich latach, wraz ze zbliżaniem się setnej rocznicy wybuchu wojny można zaobserwować rosnące zainteresowanie badaczy i szerszej opinii publicznej tą wojną.
Praktyczny cel projektu częściowego 5 związany jest z wiele obiecującą, międzynarodową inicjatywą badawczą. Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie z licznymi innymi partnerami zaangażował się w stworzenie międzynarodowej anglojęzycznej encyklopedii internetowej poświęconej pierwszej wojnie światowej. Jej koncepcja zakłada przygotowanie poświeconych każdemu państwu uczestniczącemu w wojnie dużego artykułu przeglądowego i szeregu artykułów monograficznych w oparciu o najnowsze ustalenia badawcze. Realizacja projektu częściowego nr 5 rozpoczęła się w sierpniu 2011 r. i jej zasadniczym celem jest przygotowanie dużego, przekrojowego artykułu na temat Polski podczas pierwszej wojny światowej. Chodzi w nim o spojrzenie z wielu perspektyw, zarówno na trzy części podzielonej jeszcze wówczas między zaborców Polski, jaki i na całość odradzającego się, niepodległego państwa. Podobnie jak i planowane artykuły monograficzne ma on zamiast często dotąd stosowanej czysto regionalnej perspektywy przedstawiać zagadnienia badawcze na szerszym tle porównawczym.
W artykule przeglądowym i artykułach szczegółowych będą poruszone m.in. takie zagadnienia jak: oczekiwania polskiego społeczeństwa wobec wojny, wyobrażenia dotyczące przebiegu wojny i jej charakteru, militarne, polityczne i propagandowe przygotowania Polaków w okresie rosnących napięć międzynarodowych, reakcje polaków na wybuch wojny, wojna jako czynnik modernizacyjny polskiego społeczeństwa, dynamika przemian w różnych klasach społecznych i regionach, przymusowe migracje, metody mobilizacji polskiego społeczeństwa i lobowania na rzecz sprawy polskiej na arenie międzynarodowej, pierwsza wojna jako polska wojna domowa, doświadczenie życia w obozach jenieckich, relacje między władzami wojskowymi a cywilami, radykalizacja i demokratyzacja sceny politycznej, spór o kształt ustrojowy przyszłej Polski, nastroje panujące w różnych grupach społecznych, znajdujących się na marginesie świadomej wspólnoty narodowej, etapy odbudowy niepodległej Polski, przemoc paramilitarna w powojennej Polsce, kultura pamięci i kult poległych, instrumentalizacja pamięci o wojnie narzędzie w walce politycznej w latach 1918-1939 i po 1945 r., polski udział w dyskusji o winie wojennej, Polskie mity związane z pierwsza wojna światową.