Przemoc i obca władza w XX wieku – „stuleciu skrajności”


Wstęp

Wiek XX bywa nazywany „wiekiem skrajności”, a jego następstwa dotknęły w szczególności Europę wschodnią i środkowowschodnią. Już w czasie pierwszej wojny światowej ujawnił się jakościowo nowy wymiar wojny totalnej, którą umożliwił postęp techniczny oraz nowe radykalne ideologie. Podczas drugiej wojny światowej rozwijające się systemy totalitarne doprowadziły do eskalacji przemocy na niewyobrażalną dotychczas skalę. Jej manifestacją była tyrania niemieckiego i sowieckiego reżimu okupacyjnego, które wyróżniały się szczególną brutalnością w Polsce. Ludność zamieszkująca okupowane tereny stała się ofiarą gospodarczego wyzysku, przemocy seksualnej i politycznych czystek. Stopień nasilenia się terroru widać przede wszystkim w polityce eksterminacyjnej obu systemów totalitarnych. W tym kontekście jednak bezprecedensowe były systematyczne masowe mordy europejskich Żydów dokonane przez Niemców.

Przedmiotem zainteresowania w ramach obszaru badawczego nr 4 jest wiek XX w opisanych powyżej aspektach, od czasów pierwszej wojny światowej aż do upadku komunizmu w Europie środkowowschodniej. Poszczególne projekty skupiają się na kwestiach niemieckiej okupacji podczas pierwszej, a przede wszystkim drugiej wojny światowej, oraz jej wpływu na kształt społeczeństw powojennych. Ponadto w ramach czwartego obszaru badawczego analizowany jest system komunistyczny i jego skutki. W poszczególnych projektach „wiek skrajności” badany jest z różnych perspektyw badawczych i przy wykorzystaniu różnych ujęć metodologicznych. Obejmują one analizę nie tylko wypowiedzi świadków i uczestników, ale również źródeł administracyjnych tworzonych zarówno z perspektywy niemieckiej, jak i państw okupowanych, w tym między innymi tradycyjnie pojmowaną dokumentację urzędową, dokumenty osobiste czyli tzw. egodokumenty (czyli wszelkiego typu wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, autobiografie), akta sądowe, archiwa zakładowe czy dwudziestowieczne media. W tym celu sięga się zarówno po społeczno- i gospodarczo-historyczne analizy, jak i rozważania z dziedziny historii mentalności i kultury. W ramach projektów wykorzystywane są także metodologicznie najnowsze podejścia na przykład do sprawców, ofiar i stosunków między płciami.


Projekt cząstkowy 1

Zniszczona architektura jako algorytm szyfrowania przemocy

Opracowanie: Annika Wienert

Projekt dotyczy obrazów zniszczonych obiektów architektonicznych, które powstawały po drugiej wojnie światowej, zyskały popularność w mediach masowych, sztuce, a także w kulturze popularnej i alternatywnej. Jego celem jest zbadanie, jak kszałtowało się znaczenie obrazów zniszczonych budowli. W centrum zainteresowania stoi sposób ilustrowania za pomocą architektury określonych doświadczeń przemocy i obcej władzy. Podstawę projektu stanowi teza, że zdjęcia zniszczonych obiektów architektury w szczególny sposób stosowane i rozumiane są jako kod, który odwołuje się do przemocy i jej doświadczenia. Semantyczne kodowanie jest jednak wielowarstwowe i zmienne, zależy od kontekstu historycznego, społecznego i medialnego.

Badane przykłady skupiają się na Polsce i Niemczech, przy czym jednoczesnych próbach ich międzynarodowej kontekstualizacji. Zakres tematyczny „zniszczonych obiektów architektury po 1945 r.” można podzielić na pięć obszarów: 1. skutki zniszczeń dokonanych podczas drugiej wojny światowej, 2. destrukcyjne procesy twórcze w sztukach wizualnych, 3. pojęcie dekonstrukcji w filozofii i jego przeniesienie na architekturę, 4. destrukcja przez kontrkulturę i wandalizm, 5. upadek miast i jego estetyzacja w wyniku deindustrializacji i gentryfikacji.


Projekt cząstkowy 2

Dzień powszedni w Rejencji Ciechanowskiej

Opracowanie: Christhard Henschel

W październiku 1939 roku niemiecka administracja okupacyjna stworzyła z części województwa warszawskiego nową rejencję – Ciechanów (Zichenau). W następnych latach władze włączyły Rejencję Ciechanowską w skład prowincji Prusy Wschodnie i przeobraziły ją w punkt docelowy działań niemieckiej polityki osiedleńczej i ludnościowej. Część polskiej ludności i wszyscy żydowscy mieszkańcy zostali wydaleni. Osiedlali się zaś tam Niemcy z sąsiednich Prus Wschodnich, a także z innych części Rzeszy. Niemcom-przybyszom z krajów bałtyckich przydzielano mieszkania. Swój profil w sposób radykalny zmieniły przede wszystkim miasta. Zwłaszcza Płock (w 1938 roku 33.800 mieszkańców), który przemianowano na Schröttersburg. Ulokowanie w nim urzędu Gestapo sprawiło, że miasto to stało się rzeczywistym centrum władzy w nowo utworzonej rejencji.

Do tej pory powstały drobne prace, w których badano pojedyncze aspekty wydarzeń okupacyjnych w rejencji. Brakuje cały czas pracy obejmującej całokształt dziejów regionu pod okupacją i jego specyficznych powiązań z prowincją Prusy Wschodnie.

Po pierwsze, w centrum zainteresowania projektu znajdują się następujące problemy:

Jak zaadaptowali się nowi mieszkańcy i w jaki sposób miejscowa ludność przystosowała się do okupacyjnej codzienności? Czy istniała autentyczna opinia publiczna, czy też ograniczała się ona do „opinii publicznej okupantów”? Jak funkcjonowało życie publiczne, Kościół i szkoła, kolej, przemysł i handel? W jaki sposób wydarzenia okupacyjne i wojna, obecność wojska i ruch oporu oddziaływały na mieszkańców, rodziny i relacje pomiędzy płciami?

Po drugie, istotne są zagadnienia, które wynikały ze ścisłego powiązania rejencji z prowincją Prusy Wschodnie: czy istniało wzajemne oddziaływanie między „starymi” jednostkami administracyjnymi a "nową" rejencją? Do jakiego stopnia administracja prowincji przenosiła do nowo przyłączonego regionu niemile widzianych obywateli, a na ile delegowała ich tam w nagrodę?

Niemniej ważne jest pytanie o procesy negocjacyjne zachodzące podczas powstawania – czy też przekształcania się lokalnej społeczności.

Celem projektu jest ukazanie z wielu perspektyw dziejów ludności zamieszkującej rejencję, dziejów które nie kończą się jak nożem uciął z chwilą powrotu tych terenów do województwa warszawskiego, lecz obejmują także lokalne wydarzenia pierwszych powojennych lat. Dzięki zbadaniu dnia powszedniego mieszkańców możliwe stanie się odsłonięcie i ukazanie wzorców zachowań różnych grup ludności. Tego jak niemieccy cywile zachowywali się na co dzień będąc częścią warstwy okupantów, a następnie przemilczali ten epizod po wojnie. I tego jak miejscowi mieszkańcy musieli organizować sobie bytowanie w obliczu zmieniających się reżimów.

10
maj
Kolokwium
Johanna Bichlmaier (Albert-Ludwigs-Universität Freiburg)
Czytaj więcej