Regionalność i powstawanie regionów


Wstęp

Regionalizm jest nieodłącznym elementem procesów kulturowych zachodzących w dziejach Europy, choć bywa też perspektywą zaniedbywaną czy niedocenianą. W ostatnich dziesięcioleciach wzrosło znaczenie ujęć regionalnych w badaniach naukowych.

Regionalizm stosowany jest m.in. heurystycznie, do analizy przemian gospodarczych, społecznych i strukturalnych. Na pierwszy plan wysuwa się przy tym założenie, by obok narodu i państwa uwzględniać też inne kategorie. Perspektywa regionalna pozwala na większą precyzję, zwłaszcza w wymiarze lokalnym i czasowym a tym samym umożliwia dokładniejsze odtworzenie i przeanalizowanie obserwowanych zjawisk. Również komparatystyka historyczna może czerpać z tego inspiracje. Ponadto taka perspektywa umożliwia przeprowadzenie analizy historycznej kategorii regionalnych zarówno w kontekście strukturalnym, jak i dyskursywnym. W dotychczasowych badaniach na plan pierwszy wysuwano raczej związek z procesami narodotwórczymi a regionalizm postrzegano w sposób zredukowany jako domniemanego prekursora czy też odwrotnie – konkurenta idei narodowej. W ostatnim czasie powstały liczne studia poświęcone regionalnym tożsamościom oraz nurty dążące do wypracowania alternatyw dla badań historycznych skupiających się na kategorii narodu.

Obszar badawczy „Regionalizm i procesy regionotwórcze“ nawiązuje do tych zagadnień, jednocześnie jednak wykracza poza dotychczas zakreślony horyzont badawczy. Region pozostaje częścią całości a tym samym jest przestrzennie i funkcjonalnie podporządkowany jednej (bądź kilku) jednostkom wyższego rzędu. Zastosowanie kategorii regionalnych pozwala na ujęcie procesów asymilacji i dyferencjacji jako „dialektycznej jedności”. Zagadnienie to jest obecne w kulturalnych i politycznych dyskursach współczesności i zyskuje w związku z tym znaczenie społeczne.

Regiony można opisać ujmując je jako mapy kognitywne, funkcjonalne i kulturowe przestrzenie aktywności czy też potencjał społecznoekonomiczny. Z jednej strony narzucają się analizy komparatystyczne, z drugiej zaś ważną rolę odgrywają również wzajemne wpływy i oddziaływania między poszczególnymi jednostkami. Regionalności tworzą więc funkcjonalnie zmienne konfiguracje, które należy badać uwzględniając ich przeobrażenia w przebiegu historii.

Region rozpatrywany jest we wszystkich projektach cząstkowych jako przedmiot dyskursów i praktyk społecznych. Dlatego też na plan pierwszy wysuwają się zarówno kwestie związane ze strukturalnymi procesami regionalizacji, jak i dyskurs regionalizmu: jaka regionalność formuje się w określonym kontekście, jakie są jej odniesienia do „nadrzędnych” jednostek? Jakie struktury regionalne powstają i jakie regiony są – w znaczeniu dyskursywnym –konceptualizowane? Jacy są aktorzy społeczni procesów regionotwórczych? Jak wyraża się wewnętrzne i zewnętrzne postrzeganie regionu? Jakim historycznym i funkcjonalnym przemianom ulegają te konfiguracje? Jaką moc legitymizacyjną posiadały w przeszłości i jaką mają współcześnie?

Rozwój historyczny Europy Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej, obejmujący wszystkie epoki od Średniowiecza po współczesność, stanowi idealne ramy badawcze dla ponadregionalnych porównań. Poszczególne projekty umiejscowione w okresie od XVI do XX w. będą wykorzystywały ten potencjał. Zestawione tu zagadnienia ogólne otwierają możliwość analiz o charakterze inter- i transdyscyplinarnym. Dotyczy to – przy uwzględnieniu aktualnego rozwoju badań w poszczególnych dziedzinach – obok historii przede wszystkim antropogeografii, geopolityki, kulturoznawstwa, historii sztuki, etnologii, socjologii i historii społecznej oraz ekonomii.


Projekt cząstkowy 1

Reprezentacje tożsamości szlacheckiej w Prusach Królewskich w XVII i XVIII wieku

Opracowanie: Sabine Jagodzinski

Reprezentacyjne manifestowanie tożsamości, w rozumieniu umiejscowienia jednostek i rodów, ich znaczenia i lojalności wobec władz, stanowiły ważny element kultury szlacheckiej w epoce wczesnonowożytnej. Prusy Królewskie to specyficzny obszar, w którym kształtowanie się tożsamości oraz pamięci zbiorowej nie było proste. W dotychczasowych badaniach podkreślano, że w okresie przynależności Prus do Rzeczypospolitej (1454–1772) region ten charakteryzował się pewną niezależnością oraz wynikającym z niej rozwojem świadomości regionalnej. Prusy Królewskie były obszarem heterogenicznym ekonomicznie, językowo oraz konfesyjnie. Na tożsamość regionalną wpływały również konflikty między miastami a stanami. Badania historii wewnętrznej Prus Królewskich, wykazują,, że był to region, w którym krzyżowały się różne tożsamości i punkty odniesienia. Z jednej strony, elity szlacheckie były grupą dążącą - często wspólnie lub w konkurencji z elitami miast Gdańska, Elbląga i Torunia - do uzyskania gwarancji prawnych i ekonomicznych. Co więcej, fundamentalne znaczenie miała dla niej manifestacja prestiżu (genealogia, reprezentacja). Z drugiej strony, była to grupa zróżnicowana ekonomicznie, politycznie i konfesyjnie.

Dlatego ważne są pytania dotyczące zróżnicowania, integracji i separacji stawiane w kontekście kultury reprezentacji oraz kształtowania samoświadomości rodów szlacheckich. Czy szlachecka „tożsamość regionalna” albo szlachecki „kosmos tożsamości regionalnych” (Bömelburg) były manifestowane poprzez materialne, wizualne lub performatywne środki reprezentacji? Jeśli tak, to jak to funkcjonowało? Jakimi środkami artystycznymi i świadectwami kultury materialnej posługiwali się magnaci i bogaci szlachcice, aby przedstawić faktyczną lub wyobrażoną regionalną bądź ponadregionalną tożsamość? Do jakich tradycji i doświadczeń nawiązywano? Odpowiedzi na te pytania należy szukać, analizując historię kultury oraz sztuki „innych Prus” (Friedrich). Dotychczasowe prace historyków sztuki dotyczące omawianego regionu koncentrowały się głównie na twórczości artystycznej wykonywanej na zlecenie miast, bogatych mieszczan, dworu, kościoła lub zakonu krzyżackiego. Natomiast mecenat szlachecki oraz wzajemne wpływy między szlachtą a mieszczaństwem pozostają w dużej mierze nieopracowane. Bez wątpienia wynika to z niezadowalającego stanu zachowania źródeł, bowiem większość siedzib magnackich zostało zburzonych, natomiast ich wyposażenie rozproszone. Przedmiotem badań będą przykładowe dzieła sztuki (artystyczne oraz użytkowe) oraz architektura, które kształtowały przestrzenie użytkowe i mentalne służące do celów religijnych, reprezentacyjnych oraz upamiętniania wpływowych rodzin szlacheckich. Do tego należą siedziby z wyposażeniem, kościoły, nagrobki, fundacje, zbiory itd. Przeanalizowane zostaną zachowane obiekty lub ich opisy, znajdujące się w inwentarzach, listach czy pismach.

Z powodu mnogości środków wyrazu oraz odmiennej historii ich powstania badania będą sięgać do różnych metod badawczych, przykładowo: badań kultury materialnej i transferu kulturowego; teorii powstawania regionu i dyskursu przestrzeni; ikonograficznej i funkcjonalnej teorii historii sztuki, socjologii sztuki oraz recepcji estetycznej. Uwzględnione zostaną także następujące aspekty: rozgałęzienie struktury rodów, silny wpływ miast oraz stosunki z innymi regionami. Planowane jest również porównanie wyników badań w perspektywie międzyregionalnej – regionem porównawczym będą ościenne Prusy Książęce, Łużyce w okresie unii polsko-saskiej lub też inne regiony Rzeczypospolitej.


Projekt cząstkowy 2

Podlasie i Dolne Łużyce: wizerunek i internalizacja w dyskursie kulturowym i społecznym w XIX i na początku XX wieku

Opracowanie: Aleksandra Kmak-Pamirska

Projekt ma na celu rekonstrukcję wizerunku regionu peryferyjnego z perspektywy zewnętrznej. Analiza porównawcza zostanie przeprowadzona w odniesieniu do Podlasia i Dolnych Łużyc w XIX wieku i w pierwszych dekadach XX wieku. Obszary te postrzega się, jako regiony peryferyjne, odpowiednio w odniesieniu do pozostałych terenów polskich, jak i niemieckich, pod względem strukturalnym i pod kątem świadomości społecznej mieszkańców. Zarówno Podlasie, jak i Dolne Łużyce były raczej pomijane w dotychczasowych badaniach regionalnych. Zajmowano się obszarami odgrywającymi większą rolę w świadomości społecznej i historycznej, na przykład Galicją, Pomorzem, Górnym i Dolnym Śląskiem. Dlatego skupienie uwagi właśnie na Podlasiu oraz Dolnych Łużycach, definiowanych tutaj jako tereny peryferyjne, przyczyni się do wypełnienia luki badawczej w ramach badań nad regionalnością.
Centralnym problemem badawczym będzie omówienie wizerunku regionu peryferyjnego stworzonego przez środowiska zewnętrzne. Istotnym jest, jaki obraz regionów Podlasia i Dolnych Łużyc kreowano w regionach centralnych. Analiza będzie się także koncentrować na czynniku czasu, celem zbadania, kiedy region peryferyjny stawał się istotny dla środowisk zewnętrznych i jaką rolę odgrywał. W ramach badań zostanie również podjęta próba przeanalizowania wątków historycznych, kulturowych i politycznych, wykorzystywanych w regionach centralnych do ukazania jedności centrum i peryferii oraz internalizacji owego wizerunku na omawianych obszarach peryferyjnych.

Ważną kwestią badawczą będzie również wskazanie kreatorów obrazu Podlasia i Dolnych Łużyc. Środowiska aktywnie wpływające na tworzenie wizerunku regionu peryferyjnego zostaną przeanalizowane pod względem ilościowym i jakościowym. Analiza będzie się koncentrować na przebadaniu ich pochodzenia, statusu społecznego, aktywności politycznej i zawodowej. Dzięki temu będzie można stwierdzić, na ile wizerunek Podlasia i Dolnych Łużyc tworzony był stricte przez postaci wywodzące się z terenów centralnych, a na ile przez osoby pochodzące z Podlasia i odpowiednio Dolnych Łużyc, które zmieniły miejsce zamieszkania i zajęły się działalnością na obszarze centralnym. W badaniach zostanie także uwzględniony charakter środowisk kreujących obraz Podlasia i Dolnych Łużyc, celem sprawdzenia ich związków m.in. z ośrodkami naukowymi, politycznymi, literackimi, artystycznymi.

Zagadnieniem, które nie zostanie pominięte w analizach, jest element peryferyjny nieuwzględniony w perspektywie centralnej, czyli część specyfiki regionalności peryferyjnej, która nie została zasymilowana w ogólnym dyskursie kulturowo-społecznym. W odniesieniu do Podlasia dotyczy to przykładowo kwestii konglomeratu kultury podlaskiej, na którą składały się elementy tradycji litewskiej, (biało)ruskiej czy tatarskiej, w odniesieniu do Dolnych Łużyc natomiast przede wszystkim chodzi o kulturę dolnołużycką.

Analiza porównawcza obydwu omawianych regionów peryferyjnych ukazuje podobieństwa na płaszczyznach społeczeństwa, polityki, gospodarki, kultury (w tym religii). Wymienione obszary wpływają na siebie wzajemnie, pozwalając się ująć w model zależności wzajemnej, który zostanie użyty do analizy wpływu i kształtowania myśli aktorów terenów peryferyjnych przez centralnych.

W związku z powyższym, ważnym jest znalezienie odpowiedzi m. in. na następujące pytania:

  1. Jaki wizerunek regionu peryferyjnego (Podlasia i Dolnych Łużyc) kreowano
  2. w obszarach centralnych?
  3. Jak konstytuowały się kategorie regionu i regionalności? Jakie elementy regionalności peryferyjnej zostały uwzględnione, a jakie pominięte w dyskursie centralnym?
  4. Jakie środowiska brały aktywną rolę w kreacji wizerunku regionu peryferyjnego?
  5. Z jakich kręgów pochodzili główni aktorzy? Jakie powiązania, kontakty można zidentyfikować na linii centrum - peryferia?
  6. W jakich momentach region peryferyjny stawał się istotny dla środowisk zewnętrznych?
  7. Na jakim fundamencie budowano ewentualną jedność regionów peryferyjnych z centralnymi? Jakie wątki historyczne, kulturowe i polityczne wykorzystywano w regionach centralnych do ukazania jedności centrum i peryferii?
  8. Czy nowy wizerunek został zinternalizowany w regionach peryferyjnych?

Projekt cząstkowy 3

Zróżnicowanie regionalne, etniczność i kultura historyczna: Kaszuby w XX wieku

Opracowanie: Miloš Řeznik

W związku z pluralizacją i hybrydyzacją powiązań między tożsamością kolektywną a indywidualną, wzrasta w bieżących badaniach zainteresowanie tymi formami identyfikacji, które jawią się jako przejściowe i mieszane formy tradycyjnych typów. Na tym tle w wielu dyscyplinach wyraźnie intensyfikują się badania nad europejską oscylacją między terytorialnością (regionalnością) a etnicznością. Zjawiska niegdyś marginalne i poboczne stają się tematami, dzięki którym tworzy się nowy potencjał badania tożsamościowych i terytorialnych dyskursów i praktyk.

Projekt nawiązuje i rozwija dotychczasowe badania na temat dyskursów terytorialnych i ruchów etniczno-regionalnych. Jego centralnym tematem są „wewnętrzna” regionalizacja oraz zróżnicowanie dyskursu o ojczyźnie i terytorium w ruchu kaszubsko-pomorskim i kaszubskiej kulturze XX wieku. Badania nie skupiają się przez to na kaszubskim ruchu etniczno-językowym w ściślejszym znaczeniu, lecz obejmują jego silnie regionalistyczny komponent, który sięga poza granice tej grupy etnicznej. Postawione zostaje pytanie, w jaki sposób można wyróżnić poszczególne części i miejsca w kontekście różnych wyobrażeń o ojczyźnie: jakie strukturalne, geograficzne, kulturowe i historyczne aspekty zostały użyte do regionalizacji ojczyzny, z jakimi symbolami, wartościami, funkcjami, znakami i innymi konotacjami zostały skojarzone, i jakie przejęły one funkcje identyfikacyjne w kontekście kaszubsko-pomorskiego dyskursu?  Jak uzasadnia się ich bytowość? W centrum zainteresowania znajdują się przy tym raczej tendencje długofalowe.

Tak ujęty główny cel projektu zostanie skombinowany z perspektywą kultury historycznej w szerszym rozumieniu. Postawione zostanie przy tym pytanie, w jaki sposób dyskursywne procesy regionalizacyjne były wspierane i współkreowane przez recepcję historii, w jaki sposób „endogeniczne” kaszubsko-pomorskie regionalności podbudowane zostały przez dyskurs historyczny, i w jakich tożsamościowych oraz funkcjonalnych ramach odniesienia zostały one umiejscowione jako regionalności.


Projekt cząstkowy 4

Wschodnioeuropejski region gospodarczy jako obszar działania żydowskich przedsiębiorców w XVIII w.

Opracowanie: Maria Cieśla

Celem projektu jest opisanie regionu gospodarczego tworzonego przez żydowskich przedsiębiorców, przy czym region definiowany jest w kategoriach płaszczyzny działania jednostek ludzkich. Przedmiotem studiów jest analiza sieci kontaktów, tworzonych przez przedstawicieli żydowskich elit gospodarczych. Żydowskie sieci kontaktów przedstawione zostaną na szerokim tle magnackich sieci klientalnych.

Skoncentrowanie uwagi na roli poszczególnych jednostek w badaniach nad historią Żydów jest wyjątkowo znaczące. Dotychczas Żydzi w dawnej Rzeczypospolitej opisywani byli jako anonimowa grupa. Jednak, jak pokazują prace dotyczące Europy Zachodniej, uwzględnienie w badaniach historycznych perspektywy jednostek umożliwia szczególne podejście do zagadnień związanych z funkcjonowaniem ludności żydowskiej w ramach społeczeństw chrześcijańskich. Oparcie badań na podstawie analiz magnackiej sieci klientalnej pozwala w nowatorski sposób pokazać pozycję Żydów w społeczeństwie dawnej Rzeczypospolitej. Ważne aby wykroczyć poza ścisły podział stanowy społeczeństwa dawnej Rzeczypospolitej. 

Realizacji projektu towarzyszą następujące pytania badawcze: jak określano granicę regionu gospodarczego stworzonego przez przedstawicieli żydowskich elit ekonomicznych (stosunek do granic politycznych)? Jakie strategie wykorzystywano do tworzenia sieci kontaktów gospodarczych? Jak krzyżowały się granice etniczne (religijne) oraz społeczne w obrębie takich sieci? Jaką rolę sieci kontaktów żydowskich odgrywały w ramach magnackich systemów klientalnych?

Odpowiedzi na te ogólne pytania dostarcza analiza źródeł dotyczących braci Gedala i Szmojły Ickowiczów. Byli to faktorzy magnaccy, arendarze wielu kompleksów dóbr, kupcy aktywni przede wszystkim w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszej połowie XVIII wieku. Postaci te znane są już z wcześniejszych badań, jednak dotychczas nie próbowano opisać ich obszaru (regionu) działania. Nie analizowano także ich sieci kontaktów.

Podstawę źródłową badań stanowi korespondencja oraz akta gospodarcze pochodzące z archiwum Szmojły i Gedala Ickowiczów, przechowywane w warszawskim oraz mińskim Archiwum Radziwiłłowskim.


Projekt cząstkowy 5

„Przestrzenność społeczeństwa. Instytucje socjalne w miastach przemysłowych Europy Środkowej”

Opracowanie: Zdeněk Nebřenský

Projekt podejmuje zagadnienie odbudowy instytucji socjalnych w małych miastach przemysłowych Europy Środkowej w drugiej połowie XIX wieku. W związku z ówczesnymi dyskusjami o kwestiach socjalnych i wobec krytyki liberalizmu gospodarczego badane będą historyczne warunki budowy takich instytucji jak: łaźnie i kuchnie publiczne, mieszkania komunalne, szpitale, przedszkola, biblioteki publiczne w małych prowincjonalnych miastach Cesarstwa Niemieckiego i Monarchii Habsburgów. Pytanie projektu dotyczy wpływu paternalizmu przemysłowego, legislacji socjalnej oraz postulatów ruchu robotniczego na powstawanie tego typu placówek. Ponadto uwzględniana jest rola transferu wiedzy z Europy Zachodniej do Wschodniej oraz okoliczności lokalnych. W jaki sposób instytucje te wpisywały się w przestrzeń miejską? Jak przebiegał proces ich budowy? W jaki sposób uczestnicy tego procesu – urzędnicy miejscy, eksperci, przedsiębiorcy, mieszkańcy – wyobrażali sobie szczególne miejsca będące instytucjami socjalnymi? Jak je odbierano i jak ludzie przyswajali te przestrzenie?

Budowa instytucji socjalnych, będąca przedmiotem projektu, traktowana jest nie tylko jako filantropijna czy pragmatyczna inicjatywa pojedynczych przedsiębiorców czy gmin miejskich, lecz także jako element polityki społecznej imperialnego państwa. Znaczenie projektu polega na określeniu, czy i jakie efekty synergii wynikały ze współpracy między imperium, miastem a prywatnymi przedsiębiorcami. W szerszej perspektywie projekt ma wskazać, w jaki sposób synergia ta przyczyniła się do przekształceń środkowoeuropejskich miast.

24
wrz
Wykład
Prof. Klaus Oschema, Ruhr-Universität Bochum: Europa-Vorstellungen im Mittelalter – ein Kontinent gewinnt Konturen
Czytaj więcej