Regionalność i powstawanie regionów


Wstęp

Regionalizm jest nieodłącznym elementem procesów kulturowych zachodzących w dziejach Europy, choć bywa też perspektywą zaniedbywaną czy niedocenianą. W ostatnich dziesięcioleciach wzrosło znaczenie ujęć regionalnych w badaniach naukowych.

Regionalizm stosowany jest m.in. heurystycznie, do analizy przemian gospodarczych, społecznych i strukturalnych. Na pierwszy plan wysuwa się przy tym założenie, by obok narodu i państwa uwzględniać też inne kategorie. Perspektywa regionalna pozwala na większą precyzję, zwłaszcza w wymiarze lokalnym i czasowym a tym samym umożliwia dokładniejsze odtworzenie i przeanalizowanie obserwowanych zjawisk. Również komparatystyka historyczna może czerpać z tego inspiracje. Ponadto taka perspektywa umożliwia przeprowadzenie analizy historycznej kategorii regionalnych zarówno w kontekście strukturalnym, jak i dyskursywnym. W dotychczasowych badaniach na plan pierwszy wysuwano raczej związek z procesami narodotwórczymi a regionalizm postrzegano w sposób zredukowany jako domniemanego prekursora czy też odwrotnie – konkurenta idei narodowej. W ostatnim czasie powstały liczne studia poświęcone regionalnym tożsamościom oraz nurty dążące do wypracowania alternatyw dla badań historycznych skupiających się na kategorii narodu.

Obszar badawczy „Regionalizm i procesy regionotwórcze“ nawiązuje do tych zagadnień, jednocześnie jednak wykracza poza dotychczas zakreślony horyzont badawczy. Region pozostaje częścią całości a tym samym jest przestrzennie i funkcjonalnie podporządkowany jednej (bądź kilku) jednostkom wyższego rzędu. Zastosowanie kategorii regionalnych pozwala na ujęcie procesów asymilacji i dyferencjacji jako „dialektycznej jedności”. Zagadnienie to jest obecne w kulturalnych i politycznych dyskursach współczesności i zyskuje w związku z tym znaczenie społeczne.

Regiony można opisać ujmując je jako mapy kognitywne, funkcjonalne i kulturowe przestrzenie aktywności czy też potencjał społecznoekonomiczny. Z jednej strony narzucają się analizy komparatystyczne, z drugiej zaś ważną rolę odgrywają również wzajemne wpływy i oddziaływania między poszczególnymi jednostkami. Regionalności tworzą więc funkcjonalnie zmienne konfiguracje, które należy badać uwzględniając ich przeobrażenia w przebiegu historii.

Region rozpatrywany jest we wszystkich projektach cząstkowych jako przedmiot dyskursów i praktyk społecznych. Dlatego też na plan pierwszy wysuwają się zarówno kwestie związane ze strukturalnymi procesami regionalizacji, jak i dyskurs regionalizmu: jaka regionalność formuje się w określonym kontekście, jakie są jej odniesienia do „nadrzędnych” jednostek? Jakie struktury regionalne powstają i jakie regiony są – w znaczeniu dyskursywnym –konceptualizowane? Jacy są aktorzy społeczni procesów regionotwórczych? Jak wyraża się wewnętrzne i zewnętrzne postrzeganie regionu? Jakim historycznym i funkcjonalnym przemianom ulegają te konfiguracje? Jaką moc legitymizacyjną posiadały w przeszłości i jaką mają współcześnie?

Rozwój historyczny Europy Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej, obejmujący wszystkie epoki od Średniowiecza po współczesność, stanowi idealne ramy badawcze dla ponadregionalnych porównań. Poszczególne projekty umiejscowione w okresie od XVI do XX w. będą wykorzystywały ten potencjał. Zestawione tu zagadnienia ogólne otwierają możliwość analiz o charakterze inter- i transdyscyplinarnym. Dotyczy to – przy uwzględnieniu aktualnego rozwoju badań w poszczególnych dziedzinach – obok historii przede wszystkim antropogeografii, geopolityki, kulturoznawstwa, historii sztuki, etnologii, socjologii i historii społecznej oraz ekonomii.


Projekt cząstkowy 1

Reprezentacje tożsamości szlacheckiej w Prusach Królewskich w XVII i XVIII wieku

Opracowanie: Sabine Jagodzinski

Reprezentacyjne manifestowanie tożsamości, w rozumieniu umiejscowienia jednostek i rodów, ich znaczenia i lojalności wobec władz, stanowiły ważny element kultury szlacheckiej w epoce wczesnonowożytnej. Prusy Królewskie to specyficzny obszar, w którym kształtowanie się tożsamości oraz pamięci zbiorowej nie było proste. W dotychczasowych badaniach podkreślano, że w okresie przynależności Prus do Rzeczypospolitej (1454–1772) region ten charakteryzował się pewną niezależnością oraz wynikającym z niej rozwojem świadomości regionalnej. Prusy Królewskie były obszarem heterogenicznym ekonomicznie, językowo oraz konfesyjnie. Na tożsamość regionalną wpływały również konflikty między miastami a stanami. Badania historii wewnętrznej Prus Królewskich, wykazują,, że był to region, w którym krzyżowały się różne tożsamości i punkty odniesienia. Z jednej strony, elity szlacheckie były grupą dążącą - często wspólnie lub w konkurencji z elitami miast Gdańska, Elbląga i Torunia - do uzyskania gwarancji prawnych i ekonomicznych. Co więcej, fundamentalne znaczenie miała dla niej manifestacja prestiżu (genealogia, reprezentacja). Z drugiej strony, była to grupa zróżnicowana ekonomicznie, politycznie i konfesyjnie.

Dlatego ważne są pytania dotyczące zróżnicowania, integracji i separacji stawiane w kontekście kultury reprezentacji oraz kształtowania samoświadomości rodów szlacheckich. Czy szlachecka „tożsamość regionalna” albo szlachecki „kosmos tożsamości regionalnych” (Bömelburg) były manifestowane poprzez materialne, wizualne lub performatywne środki reprezentacji? Jeśli tak, to jak to funkcjonowało? Jakimi środkami artystycznymi i świadectwami kultury materialnej posługiwali się magnaci i bogaci szlachcice, aby przedstawić faktyczną lub wyobrażoną regionalną bądź ponadregionalną tożsamość? Do jakich tradycji i doświadczeń nawiązywano? Odpowiedzi na te pytania należy szukać, analizując historię kultury oraz sztuki „innych Prus” (Friedrich). Dotychczasowe prace historyków sztuki dotyczące omawianego regionu koncentrowały się głównie na twórczości artystycznej wykonywanej na zlecenie miast, bogatych mieszczan, dworu, kościoła lub zakonu krzyżackiego. Natomiast mecenat szlachecki oraz wzajemne wpływy między szlachtą a mieszczaństwem pozostają w dużej mierze nieopracowane. Bez wątpienia wynika to z niezadowalającego stanu zachowania źródeł, bowiem większość siedzib magnackich zostało zburzonych, natomiast ich wyposażenie rozproszone. Przedmiotem badań będą przykładowe dzieła sztuki (artystyczne oraz użytkowe) oraz architektura, które kształtowały przestrzenie użytkowe i mentalne służące do celów religijnych, reprezentacyjnych oraz upamiętniania wpływowych rodzin szlacheckich. Do tego należą siedziby z wyposażeniem, kościoły, nagrobki, fundacje, zbiory itd. Przeanalizowane zostaną zachowane obiekty lub ich opisy, znajdujące się w inwentarzach, listach czy pismach.

Z powodu mnogości środków wyrazu oraz odmiennej historii ich powstania badania będą sięgać do różnych metod badawczych, przykładowo: badań kultury materialnej i transferu kulturowego; teorii powstawania regionu i dyskursu przestrzeni; ikonograficznej i funkcjonalnej teorii historii sztuki, socjologii sztuki oraz recepcji estetycznej. Uwzględnione zostaną także następujące aspekty: rozgałęzienie struktury rodów, silny wpływ miast oraz stosunki z innymi regionami. Planowane jest również porównanie wyników badań w perspektywie międzyregionalnej – regionem porównawczym będą ościenne Prusy Książęce, Łużyce w okresie unii polsko-saskiej lub też inne regiony Rzeczypospolitej.


Projekt cząstkowy 2

Podlasie i Dolne Łużyce: wizerunek i internalizacja w dyskursie kulturowym i społecznym w XIX i na początku XX wieku

Opracowanie: Aleksandra Kmak-Pamirska

Projekt ma na celu rekonstrukcję wizerunku regionu peryferyjnego z perspektywy zewnętrznej. Analiza porównawcza zostanie przeprowadzona w odniesieniu do Podlasia i Dolnych Łużyc w XIX wieku i w pierwszych dekadach XX wieku. Obszary te postrzega się, jako regiony peryferyjne, odpowiednio w odniesieniu do pozostałych terenów polskich, jak i niemieckich, pod względem strukturalnym i pod kątem świadomości społecznej mieszkańców. Zarówno Podlasie, jak i Dolne Łużyce były raczej pomijane w dotychczasowych badaniach regionalnych. Zajmowano się obszarami odgrywającymi większą rolę w świadomości społecznej i historycznej, na przykład Galicją, Pomorzem, Górnym i Dolnym Śląskiem. Dlatego skupienie uwagi właśnie na Podlasiu oraz Dolnych Łużycach, definiowanych tutaj jako tereny peryferyjne, przyczyni się do wypełnienia luki badawczej w ramach badań nad regionalnością.
Centralnym problemem badawczym będzie omówienie wizerunku regionu peryferyjnego stworzonego przez środowiska zewnętrzne. Istotnym jest, jaki obraz regionów Podlasia i Dolnych Łużyc kreowano w regionach centralnych. Analiza będzie się także koncentrować na czynniku czasu, celem zbadania, kiedy region peryferyjny stawał się istotny dla środowisk zewnętrznych i jaką rolę odgrywał. W ramach badań zostanie również podjęta próba przeanalizowania wątków historycznych, kulturowych i politycznych, wykorzystywanych w regionach centralnych do ukazania jedności centrum i peryferii oraz internalizacji owego wizerunku na omawianych obszarach peryferyjnych.

Ważną kwestią badawczą będzie również wskazanie kreatorów obrazu Podlasia i Dolnych Łużyc. Środowiska aktywnie wpływające na tworzenie wizerunku regionu peryferyjnego zostaną przeanalizowane pod względem ilościowym i jakościowym. Analiza będzie się koncentrować na przebadaniu ich pochodzenia, statusu społecznego, aktywności politycznej i zawodowej. Dzięki temu będzie można stwierdzić, na ile wizerunek Podlasia i Dolnych Łużyc tworzony był stricte przez postaci wywodzące się z terenów centralnych, a na ile przez osoby pochodzące z Podlasia i odpowiednio Dolnych Łużyc, które zmieniły miejsce zamieszkania i zajęły się działalnością na obszarze centralnym. W badaniach zostanie także uwzględniony charakter środowisk kreujących obraz Podlasia i Dolnych Łużyc, celem sprawdzenia ich związków m.in. z ośrodkami naukowymi, politycznymi, literackimi, artystycznymi.

Zagadnieniem, które nie zostanie pominięte w analizach, jest element peryferyjny nieuwzględniony w perspektywie centralnej, czyli część specyfiki regionalności peryferyjnej, która nie została zasymilowana w ogólnym dyskursie kulturowo-społecznym. W odniesieniu do Podlasia dotyczy to przykładowo kwestii konglomeratu kultury podlaskiej, na którą składały się elementy tradycji litewskiej, (biało)ruskiej czy tatarskiej, w odniesieniu do Dolnych Łużyc natomiast przede wszystkim chodzi o kulturę dolnołużycką.

Analiza porównawcza obydwu omawianych regionów peryferyjnych ukazuje podobieństwa na płaszczyznach społeczeństwa, polityki, gospodarki, kultury (w tym religii). Wymienione obszary wpływają na siebie wzajemnie, pozwalając się ująć w model zależności wzajemnej, który zostanie użyty do analizy wpływu i kształtowania myśli aktorów terenów peryferyjnych przez centralnych.

W związku z powyższym, ważnym jest znalezienie odpowiedzi m. in. na następujące pytania:

  1. Jaki wizerunek regionu peryferyjnego (Podlasia i Dolnych Łużyc) kreowano
  2. w obszarach centralnych?
  3. Jak konstytuowały się kategorie regionu i regionalności? Jakie elementy regionalności peryferyjnej zostały uwzględnione, a jakie pominięte w dyskursie centralnym?
  4. Jakie środowiska brały aktywną rolę w kreacji wizerunku regionu peryferyjnego?
  5. Z jakich kręgów pochodzili główni aktorzy? Jakie powiązania, kontakty można zidentyfikować na linii centrum - peryferia?
  6. W jakich momentach region peryferyjny stawał się istotny dla środowisk zewnętrznych?
  7. Na jakim fundamencie budowano ewentualną jedność regionów peryferyjnych z centralnymi? Jakie wątki historyczne, kulturowe i polityczne wykorzystywano w regionach centralnych do ukazania jedności centrum i peryferii?
  8. Czy nowy wizerunek został zinternalizowany w regionach peryferyjnych?

Projekt cząstkowy 3

Przestrzeń, naród, państwo. Geograficzne koncepcje przekształcenia Europy Środkowo- i Południowowschodniej 1914-1939

Opracowanie: Maciej Górny

Pod koniec XIX wieku rozwinął się nowy, interdyscyplinarny kierunek badawczy, bazujący na geografii, etnografii, naukach ekonomicznych, etnopsychologii i biologii. Jego celem była identyfikacja i analiza regionów i ich granic. Nowość stanowiła nie tylko sama metodologia, ale i daleko idące upolitycznienie dyscypliny. Pod wpływem dwóch wybitnych naukowców – Paula Vidal de la Blache i Friedricha Ratzla – geografowie coraz śmielej dążyli ku powiązaniu przestrzeni geograficznej z państwem narodowym.

I wojna światowa utorowała drogę do wprowadzenia w życie nowych koncepcji przestrzeni. Rudolf Kjellén, szwedzki uczeń Ratzla, interpretował konflikt jako walkę o przeżycie, toczoną przez państwa traktowane jak żywe organizmy. Z tej perspektywy Niemcy, z uwagi na swe centralne położenie, narażone były na atak ze wszystkich stron. Ta niekorzystna pozycja mogła się jednak obrócić na ich korzyść: dawała bowiem szansę na dynamiczną ekspansję, połączoną z przesiedleniami ludności nieniemieckiej. Europa Środkowo- i Południowowschodnia odgrywała w tej refleksji szczególną rolę. W miarę przedłużania się wojny niemieccy geografowie przestawali dostrzegać na tym terenie poszczególne regiony i narodowości. Zamiast nich widzieli przestrzenie, zaludnione przez amorficzne masy ludzkie, przestrzenie, które w ich oczach przedstawiały pustkę wołającą o gospodarza. Jak daleko zaszło upolitycznienie tej dyscypliny, wykazały paryskie negocjacje pokojowe w latach 1918-1919. Geografia okazała się tam nieoczekiwanie powierniczką wiedzy, kształtującej przyszłość świata.

Podobne idee rozwijały się w powojennych pracach Karla Haushofera i całej niemieckiej szkoły geopolityki. Zdaniem niemieckich geografów, warunkiem spójności regionu była jego gospodarcza samowystarczalność oraz harmonia między krajobrazem naturalnym i kulturowym. Taka perspektywa sprawiała, że za nienaukowe uważali granice biegnące wzdłuż rzek i łańcuchów górskich, ponieważ przecinają one naturalne regiony, niekorzystnie ograniczając przestrzeń życiową ich mieszkańców. A błędnie wytyczone granice – pouczał Haushofer – są zalążkiem przyszłych wojen. Dlatego preferował granice oparte na biologii: geografii klimatycznej bądź roślinnej. Haushofer powtarzał niestrudzenie, że nawet „naturalne” granice nie są jedynie liniami na mapie – lub w krajobrazie – lecz obszarami, w których ścierają się kultury i narodowości. Zróżnicowanie języków i kultur na tym samym terytorium często w ogóle uniemożliwiało klarowny podział przestrzeni na mapie.

Mimo że geografia niemieckojęzyczna aż do drugiej połowy Wielkiej Wojny zajmowała w tym dyskursie stanowisko dominujące, krajobraz naukowy zmienił się gwałtownie za sprawą dynamicznego rozwoju reprezentacji politycznych niewielkich państw i narodów Europy Środkowo- i Południowowschodniej. Eksperci współpracujący z owymi reprezentacjami lub z organami państw narodowych okazali się w czasie wojny co najmniej równorzędnymi partnerami swoich niemieckich kolegów (którzy nierzadko byli ich dawnymi profesorami, co uwypukla biograficzny aspekt tej konkurencji). Autorzy z Europy Środkowo- i Południowowschodniej okazali się szczególnie skuteczni na polu nauki i podpartej nauką propagandy. Udało im się wpłynąć na wyobrażenia przestrzenne „sprawiedliwych granic“. W ich publikacjach ważną rolę odgrywały regiony geograficzne. Ich wyróżnianie, względnie dyskursywne unicestwianie służyło narodowej ekspansji, integracji własnego państwa i jednocześnie dezintegracji sąsiadów. Napięcie pomiędzy narodową perspektywą naukowców a regionalną tematyką ich badań stanowi ciekawy przypadek transnarodowej historii wzajemnych oddziaływań.

W projekcie „Przestrzeń, naród, państwo. Geograficzne koncepcje przekształcenia Europy Środkowo- i Południowowschodniej 1914-1939” podejmę analizę naukowych i politycznych pism takich autorów jak Eugeniusz Romer, Serb Jovan Cvijić, Ukrainiec Stepan Rudnyćkyj, Niemcy Albrecht Penck, Karl Haushoffer, Max Friederichsen i Joseph Partsch, Węgier Pál Teleki, Rumun Grigore Antipa, czy też Słoweniec Anton Melik. Badania polegać będą na analizie dyskursu na podstawie prac publikowanych i materiałów archiwalnych oraz materiałów wizualnych (map).


Projekt cząstkowy 4

Zróżnicowanie regionalne, etniczność i kultura historyczna: Kaszuby w XX wieku

Opracowanie: Miloš Řeznik

W związku z pluralizacją i hybrydyzacją powiązań między tożsamością kolektywną a indywidualną, wzrasta w bieżących badaniach zainteresowanie tymi formami identyfikacji, które jawią się jako przejściowe i mieszane formy tradycyjnych typów. Na tym tle w wielu dyscyplinach wyraźnie intensyfikują się badania nad europejską oscylacją między terytorialnością (regionalnością) a etnicznością. Zjawiska niegdyś marginalne i poboczne stają się tematami, dzięki którym tworzy się nowy potencjał badania tożsamościowych i terytorialnych dyskursów i praktyk.

Projekt nawiązuje i rozwija dotychczasowe badania na temat dyskursów terytorialnych i ruchów etniczno-regionalnych. Jego centralnym tematem są „wewnętrzna” regionalizacja oraz zróżnicowanie dyskursu o ojczyźnie i terytorium w ruchu kaszubsko-pomorskim i kaszubskiej kulturze XX wieku. Badania nie skupiają się przez to na kaszubskim ruchu etniczno-językowym w ściślejszym znaczeniu, lecz obejmują jego silnie regionalistyczny komponent, który sięga poza granice tej grupy etnicznej. Postawione zostaje pytanie, w jaki sposób można wyróżnić poszczególne części i miejsca w kontekście różnych wyobrażeń o ojczyźnie: jakie strukturalne, geograficzne, kulturowe i historyczne aspekty zostały użyte do regionalizacji ojczyzny, z jakimi symbolami, wartościami, funkcjami, znakami i innymi konotacjami zostały skojarzone, i jakie przejęły one funkcje identyfikacyjne w kontekście kaszubsko-pomorskiego dyskursu?  Jak uzasadnia się ich bytowość? W centrum zainteresowania znajdują się przy tym raczej tendencje długofalowe.

Tak ujęty główny cel projektu zostanie skombinowany z perspektywą kultury historycznej w szerszym rozumieniu. Postawione zostanie przy tym pytanie, w jaki sposób dyskursywne procesy regionalizacyjne były wspierane i współkreowane przez recepcję historii, w jaki sposób „endogeniczne” kaszubsko-pomorskie regionalności podbudowane zostały przez dyskurs historyczny, i w jakich tożsamościowych oraz funkcjonalnych ramach odniesienia zostały one umiejscowione jako regionalności.


Projekt cząstkowy 5

Wschodnioeuropejski region gospodarczy jako płaszczyzna działania żydowskich przedsiębiorców w XVIII w.

Opracowanie: Maria Cieśla

Celem projektu jest opisanie regionu gospodarczego tworzonego przez żydowskich przedsiębiorców, przy czym region definiowany jest w kategoriach płaszczyzny działania jednostek ludzkich. Przedmiotem studiów jest analiza sieci kontaktów, tworzonych przez przedstawicieli żydowskich elit gospodarczych. Żydowskie sieci kontaktów przedstawione zostaną na szerokim tle magnackich sieci klientalnych.

Skoncentrowanie uwagi na roli poszczególnych jednostek w badaniach nad historią Żydów jest wyjątkowo znaczące. Dotychczas Żydzi w dawnej Rzeczypospolitej opisywani byli jako anonimowa grupa. Jednak, jak pokazują prace dotyczące Europy Zachodniej, uwzględnienie w badaniach historycznych perspektywy jednostek umożliwia szczególne podejście do zagadnień związanych z funkcjonowaniem ludności żydowskiej w ramach społeczeństw chrześcijańskich. Oparcie badań na podstawie analiz magnackiej sieci klientalnej pozwala w nowatorski sposób pokazać pozycję Żydów w społeczeństwie dawnej Rzeczypospolitej. Ważne aby wykroczyć poza ścisły podział stanowy społeczeństwa dawnej Rzeczypospolitej. 

Realizacji projektu towarzyszą następujące pytania badawcze: jak określano granicę regionu gospodarczego stworzonego przez przedstawicieli żydowskich elit ekonomicznych (stosunek do granic politycznych)? Jakie strategie wykorzystywano do tworzenia sieci kontaktów gospodarczych? Jak krzyżowały się granice etniczne (religijne) oraz społeczne w obrębie takich sieci? Jaką rolę sieci kontaktów żydowskich odgrywały w ramach magnackich systemów klientalnych?

Odpowiedzi na te ogólne pytania dostarcza analiza źródeł dotyczących braci Gedala i Szmojły Ickowiczów. Byli to faktorzy magnaccy, arendarze wielu kompleksów dóbr, kupcy aktywni przede wszystkim w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszej połowie XVIII wieku. Postaci te znane są już z wcześniejszych badań, jednak dotychczas nie próbowano opisać ich obszaru (regionu) działania. Nie analizowano także ich sieci kontaktów.

Podstawę źródłową badań stanowi korespondencja oraz akta gospodarcze pochodzące z archiwum Szmojły i Gedala Ickowiczów, przechowywane w warszawskim oraz mińskim Archiwum Radziwiłłowskim.


Projekt cząstkowy 6

Polityki miejskie w unii polsko-saskiej. Analiza mikrohistoryczna polskiego miasta koronnego Wschowa w perspektywie transnarodowej

Opracowanie: Karsten Holste

Projekt, którego celem jest lepsze zrozumienie sprzecznych tendencji rozwojowych polskich miast od końca XVII do połowy XVIII wieku, jest realizowany od października 2016 roku w ramach długoterminowego stypendium Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Na przykładzie położonego nad granicą Śląska wielkopolskiego miasta koronnego Wschowa ma zostać zbadany wpływ politycznych warunków ramowych, migracji i konfliktów wśród elit na rozwój gospodarczy i demograficzny miasta. Skupienie się na Wschowie jest uzasadnione dużym znaczeniem tego miasta dla polskiej Korony, jego opartym na sukiennictwie i lniarstwie potencjałem gospodarczym oraz jego nadgranicznym położeniem. We Wschowie struktury polityczne i prawne Rzeczpospolitej Obojga Narodów spotykały się z gospodarczymi i osobistymi związkami ze Śląskiem, katolickie wysiłki kontrreformacyjne z ze ściśle zintegrowaną miejską gminą luterańską o bogatych tradycjach. Król i szlachta aspirowali do sprawowania władzy nad pewnymi swej siły miejskimi elitami, które ze swej strony usiłowały instrumentalizować króla i szlachtę w swoich wewnętrznych konfliktach.

23
sie
Kolokwium
Sofiya Grachova (Zentrum für Holocaust-Studien, München)
Czytaj więcej