Religia, polityka i gospodarka w Polsce średniowiecznej i wczesnonowożytnej


Wstęp

Polska średniowieczna i wczesnonowożytna stanowiła twór bardzo zróżnicowany regionalnie, etnicznie, wyznaniowo i ekonomicznie, charakteryzujący się jednocześnie zdecydowanie rozproszoną strukturą społeczną i komunikacyjną. Od okresu wczesnego średniowiecza dokonały się zasadnicze procesy przemian, innowacji, modernizacji, które z punktu widzenia elit miały doprowadzić do zreformowania i zachowania władzy. Podczas gdy  przodująca rola szlachty w tym procesie jest od dawna przedmiotem szczegółowych badań, relatywnie mało uwagi, jak się wydaje, poświęcono dotychczas ważnemu czynnikowi przemian i potencjalnej modernizacji: kościołowi, religii i gospodarce. O modernizacyjnych impulsach i przekształceniach, których źródłem były polityka kościoła i polityka konfesyjna, struktury kościelne i wyznaniowe, ponadnarodowe kontakty oraz intelektualne związki kościelnych elit, wiemy za to stosunkowo niewiele. W tym kontekście dziedzina badawcza, skupiająca uwagę na problemie koncentracji władzy, administracji i gospodarki w Polsce okresu średniowiecza i Rzeczpospolitej Szlacheckiej, ma przyczynić się do ich nowego zrozumienia. W centrum badań znajdują się bezpośrednie oddziaływania religii i gospodarki na politykę oraz współczesne próby wyjaśniania ich przyczyn i konsekwencji. Kolejny ważny cel badawczy stanowią zagadnienia kontaktów między wyznaniami i religiami oraz mediacji, jak również  kwestie monetaryzacji i komercjalizacji w kontekście europejskim.


Projekt cząstkowy 1

Religia i polityka w Europie Środkowej w okresie wczesnonowożytnym (ze szczególnym uwzględnieniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów)

Opracowanie: Almut Bues

Projekt główny: Religia i polityka w Europie Środkowej. Rzeczpospolita Obojga Narodów i Kuria Rzymska w okresie wczesnonowożytnym

Po Unii Lubelskiej w roku 1569 Rzeczpospolita Obojga Narodów stała się jednym z największych tworów politycznych w Europie, niespojonym jednak jednolitą (centralnie zarządzaną), profesjonalną administracją terytorialną. Rozległość terytorium pociągała za sobą trudności komunikacyjne, wielokrotnie podkreślane przez badaczy, na przykład Antoniego Mączaka. Właściwe okresowi wczesnej nowożytności szlacheckie systemy klientelizmu, nieformalne układy władzy w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, funkcjonowały dobrze na poziomie lokalnym, możliwa była też ich mobilizacja w razie potrzeby na rzecz Rzeczpospolitej jako całości, jednak brakło im skuteczności w dłuższej perspektywie. Różne wyznania i wspólnoty religijne, na przykład kalwini, antytrynitariusze (arianie), menonici, prawosławni, Ormianie, muzułmanie i Żydzi dysponowali własnymi sieciami powiązań, podobnie jak mniejszości niemieckie, holenderskie i szkockie. Wzajemny wpływ powiązań personalnych i „wielkiej polityki” był w Rzeczpospolitej obecny również w polityce kościelnej. Rywalizacja jednostek i regionalne sprzeczności interesów utrudniały postronnym osobom odnalezienie się w tym środowisku. Nuncjusze papiescy, podobnie jak posłowie cesarscy, obcą im z początku polską rzeczywistość interpretowali w sposób niezwykle osobisty i nieformalny; wielka rolę odgrywało przy tym miejsce w sieci wzajemnych, niekiedy redundantnych powiązań i kontaktów.

W zbyt niewielkim stopniu badano dotychczas, na ile i w jaki sposób struktury kościelne wpływały na te powiązania. Wolfgang Reinhard pisał o Kościele jako o kanale mobilności społecznej w społeczeństwie wczesnonowożytnym. Należałoby w związku z tym zadać pytanie o stan mobilności poziomej i pionowej w Polsce. Kontakty Kościołów z natury rzeczy wychodziły poza ramy narodowe. Czy ich rezultatem bywały bodźce modernizacyjne? Z jaką konkurencją musiały się liczyć? Czy można określić zakres wymiany elit? Jak przebiegały granice wpływów kościelnych (Kościół katolicki w drugiej połowie XVI wieku przeżywał załamanie władzy; przez pewien czas więcej niż połowę senatorów stanowili niekatolicy)? Jakie warunki i możliwości kariery istniały w Kościele katolickim? Jakie były drogi karier i gdzie leżały granice awansu? Jak przebiegały kanały komunikacji i kim byli pośrednicy w tej wymianie? Czy można rozpoznać strategie polityki rodzinnej? Bez wątpienia zbadać kariery duchownych w świeckim aparacie państwa. Poza tym trzeba, wychodząc od ujęcia relacji centrum – peryferie, zbadać rolę Rzymu w kształtowaniu lokalnych elit. Jak w kontekście tym działały Kuria Rzymska i poszczególne zakony i co miały do zaoferowania? Teoretycznie, wobec istnienia ustroju monarchii elekcyjnej, nie mogły przecież powstać żadne trwalsze zależności. Czy rzeczywiście tak było?


Projekt cząstkowy 2

Sieci redystrybucji srebra, okresy monetyzacji, strefy komercjalizacji, krajobrazy walutowe. Metale szlachetne na wschodzie Europy Środkowej w swych społecznych, ekonomicznych i fiskalnych kontekstach od ok. 800 r. do ok. 1200 r.

Opracowanie: Dariusz Adamczyk

Jednym z najciekawszych fenomenów historii Europy Wschodniej, Środkowo-Wschodniej i Północnej we wczesnym średniowieczu stanowią liczne znaleziska srebra w formie monet, oraz srebrnych przedmiotów (biżuterii, sztabek i rozdrobnionego metalu szlachetnego). Tylko w Polsce odkryto setki datowanych na IX – XII wiek znalezisk,  zawierających przywiezione i miejscowe monety lub fragmenty monet, jak również ponad 2000 znalezisk jednostkowych pochodzących z osad, grodów i cmentarzysk. Sugerują one, że wykorzystywanie srebra, jako środka płatniczego, jak również rozwój rynku i strategia działania były w życiu wczesnośredniowiecznych społeczności Europy Wschodniej szeroko rozprzestrzenionym zjawiskiem. Mimo to nie można jednak wyciągnąć z tego automatycznie wniosku, że oznaczało to monetyzację i komercjalizację. Najważniejszą wydaje się więc kwestia, jakie funkcje w wymianie (towarowej) spełniały monety i srebrne przedmioty, pierścienie i sztaby. Czy ich używanie ograniczało się do odległych rynków obcych, czy też były w obiegu także w handlu regionalnym i lokalnym? W jaki sposób można zmierzyć „stopień” monentyzacji, a kiedy można mówić o komercjalizacji?
Jakie etapy, w jakich regionach następowały w okresie pomiędzy IX i XII wiekiem? Czy znaleziska rozdrobnionego srebra, na jakie napotkano daleko od emporiów, wskazują na funkcje ekonomiczne, czy też istnieją inne wzorce wyjaśnienia podziału na monety i biżuterię?  I w końcu czy monetyzacja była procesem linearnym, czy też charakteryzowała się częściej załamaniami niż kontynuacją?
Projekt naukowy będzie realizowany w trzech etapach:

1.
Do okresu późnego wieku XI monety były prawie wyłącznie importowane i rozprowadzane poprzez sieci redystrybucji obcych handlarzy, które to sieci tworzone były raczej na zasadzie kontaktów interpersonalnych wodzów i elit dynastycznych, klanów, plemion, czy też mobilnych rzemieślników, niż kontaktów anonimowych, wynikających wyłącznie z popytu i podaży na rynku. Sieci te – ujęte w projekcie jako kategoria analityczno-socjologiczna - wykazują własne formy i struktury handlowe, za którymi kryła się każdorazowo indywidualna logika transferu srebra: obok czysto ekonomicznych motywów  dużą rolę odgrywały haracze, daniny i szantaże, jak i dary i datki.  Sieci redystrybucji srebra wykazują zróżnicowany okres istnienia, mogący obejmować wiele generacji, przy czym nie była  wykluczona zmiana ich logiki. W ramach tej samej sieci metale szlachetne mogły spełniac różne funkcje: mogły służyć zarówno jako środki płatnicze, jak i środki do uiszczania haraczy, danin i podatków lub do wynagradzania drużynników, czy też”klientów” politycznych.
Poza tym były surowcem, z którego wyrabiane były biżuteria, sztabki i własne monety. W końcu srebro służyło także jako symbol prestiżu, magii i kultu. Zatem w pierwszej kolejności muszą zostać zrekonstruowane sieci redystrybucji srebra, a więc grupy społeczeństw / społeczności, związanych ze sobą strukturami komeryjnymi, ekonomicznymi, politycznymi, kulturowymi lub innymi strukturami interakcji szczególnie mocno. W tym celu zostaną naszkicowane geografia i zawartość znalezisk, wskazane ich konteksty archeologiczne, a w końcu ich przyporządkowanie kontekstom historycznym na podstawie źródeł pisanych. Z drugiej strony trzeba będzie także uwzględnić sieci dystrybucji miejscowych denarów, które zostały wybite w późnym wieku XI w różnych regionach Polski (oficjalne denary „piastowskie”; imitacje denarów krzyżowych; tzw. denary typu łupawskiego, i in.) i które częściowo różniły się od tych rozprowadzających obce monety. Oznaczają one także transformację do regionalnych „rynków wewnętrznych”.

2.   
W drugim etapie rozpatrzona ma zostać kwestia, w jaki sposób należy podejść do procesów monetyzacji. Jakimi instrumentami i wskaźnikami można je „zmierzyć”? Jest stwierdzone, że stosowanie srebra było regionalnym i zróżnicowanym w czasie fenomenem, i że także w sąsiadujących ze sobą regionach przebiegało w różny sposób. Aby stwierdzić tę kompleksowość, należy wyjaśnić ten proces w kontekście historycznym, a nie, jako proces jednoprzyczynowy i jednowymiarowy, lecz przy uwzględnieniu całego zestawu wskaźników.
Szczególnie istotne będą przy tym:
-    miejsce znaleziska (emporium, osada, gród, etc.);
-    zagęszczenie znalezisk;
-     zagęszczenie znalezisk pojedynczych;
-    stopień fragmentaryzacji monet i srebra
-    wielkość znalezisk;
-    chronologiczna i regionalna struktura znalezisk;
-    występowanie odważników i wag;
-    miejscowe bicie monet;
-    konteksty generowania srebra (egzogenne impulsy, takie jak popyt na pewne dobra; endogenne impulsy, takie jak gęstość zaludnienia; czynniki polityczne, takie jak powstanie ośrodków władzy; funkcje magiczne i rytualne etc.);
Wszystkie te ww. wskaźniki nie musiały występować w tym samym czasie i w tym samym miejscu. Ważne jest tu nagromadzenie kilku z nich w konkretnej konstelacji historycznej. Ponadto należy rozróżniać pomiędzy różnorodnymi formami hadlu w kontekście wykorzystania mateli szlachetnych: handlu z obcymi krajami, wymianie regionalnej i handlu na rynkach miejscowych. Można je zdefiniować w następujący sposób:
Jako handel dalekosiężny rozumiane są kontakty pomiędzy - z jednej strony przekazującymi i odbierającymi monety w kalifacie lub Europie Środkowej i Zachodniej i społeczeństwami „Barbaricum” z drugiej strony. Transfer srebra odbywał się zasadniczo poprzez emporia i porty morskie wdłuż wybrzeża Bałtyku i Morza Północnego lub drogą lądową pomiędzy żydowskimi/arabskimi/chazarskimi/armeńskimi/saskimi kupcami i  różnymi wspólnotami lokalnymi  we wschodnim i środkowowschodnim interiorze.
Handel regionalny odźwierciedlał wymianę pomiędzy emporium i jego szerokim zapleczem lądowym. Ostatecznie lokalne transakcje towarowe i płatnicze odbywały się pomiędzy sąsiadującymi osadami, grodami i/lub wioskami, tworzacymi swego rodzaju „rynek wewnętrzny”. Utworzenie monetyzowanych rynków lokalnych zakładało bardziej kompleksowy podział pracy i pojawia się w kontekście zachodniosłowiańskim – i wtedy także tylko częściowo – dopiero w schyłkowym XI wieku.
Należy jednak zwrócić uwagę, że wymienione powyżej sfery cyrkulacji  niekiedy się przecinały, a granice pomiędzy nimi mogły być płynne.

3.
W trzecim etapie krajobrazy walutowe mają zostać naniesione na mapy i wyniki badań podsumowane.

21
wrz
Konferencja
Remembrance of the First World War in Interwar Europe. In search for new analytical categories
Czytaj więcej