Tożsamość narodowa i powiązania ponadnarodowe


Wstęp

Po okresie, w którym państwo narodowe stanowiło preferowany przedmiot badań, nauki historyczne, poszerzając pole swego działania, poświęcają coraz większą uwagę znaczeniu ponadnarodowych  powiązań, percepcji i wymiany. Okazuje się przy tym, że intensyfikacja transgranicznych kontaktów i zależności stanowi zjawisko, które nie wystąpiło dopiero wraz z tak zwaną „globalizacją”, lecz którego korzenie sięgają XVIII wieku. Pojawienie się nowoczesnych środków łączności i komunikacji oraz rozwój systemów wiedzy jak też uniwersalistycznych ideologii politycznych spowodowały, iż nieznany dotychczas wzrost mobilności, zacieśnienie transgranicznych powiązań oraz intensyfikacja wymiany międzykulturowej stały się cechą charakterystyczną XIX i XX wieku.
To zagęszczenie ponadnarodowych kontaktów pociągnęło za sobą paradoksalne skutki. Szerzenie się bowiem „projektu nowoczesności” (Shmuel N. Eisenstadt) doprowadziło wprawdzie do międzynarodowego upodobnienia się form organizacji politycznych i społecznych, ale również stylu życia jednostek, Jednak zarazem idee i instytucje „nowoczesności” miały swój wymiar partykularny, wzmacniając przez to poczucie różnic kulturowych. Najwyraźniej widać to napięcie w szerzeniu się idei państwa narodowego: z jednej strony doszło do ogólnoświatowej dominacji określonej formy organizacji politycznej, z drugiej jednak właśnie państwo narodowe stało się najważniejszą formą wyrażania odrębnej tożsamości. Nigdzie owo napięcie między międzynarodowym podobieństwem a narodowym zróżnicowaniem powstałe w wyniku powiązań ponadnarodowych nie jest wyraźniejsze niż w Europie Środkowowschodniej. Cechą charakterystyczną tego regionu jest jego podległość imperialistycznemu panowaniu przez długie okresy XIX i XX wieku. Ponadto charakterystyczna dla tego okresu różnica w poziomie dobrobytu i zakresie swobód obywatelskich między Wschodem a Zachodem spowodowała, że takie zjawiska jak migracja stały się czynnikami wielkiej wagi. W wyniku międzykulturowej wymiany i percepcji, stanowiących skutki tych procesów, uczucie przynależności do zachodniego „projektu nowoczesności” stało się ważnym składnikiem samoświadomości przeważającej części społeczeństw Europy Środkowowschodniej. Zarazem jednak właśnie XIX stulecie było okresem, w którym owe społeczeństwa wykształciły silną świadomość swej odrębnej tożsamości socjokulturowej.
Z tych względów w centrum zainteresowania Projektu Badawczego III znajduje się kwestia napięcia między tożsamością narodową a powiązaniami ponadnarodowymi. Szczególną uwagę poświęca się w nim zagadnieniu, jak mobilność i długotrwała migracja doprowadziły do powstawania powiązań międzynarodowych. Zbadanie wywołanej tym zjawiskiem wymiany kulturowej pozwoli z jednej strony wyjaśniać rozwój świadomości narodowej na tle europejskim, co przyczyni do uwolnienia postrzegania centralnych problemów historii Polski i Europy Środkowowschodniej z ram wąskiego paradygmatu narodowego i pozwoli rozpatrywać je w kontekście powiązań transgranicznych. Z drugiej strony jego celem jest zróżnicowane spojrzenie na historię „powszechną” ze specyficznej perspektywy, jaką jest historia regionalna. W tym kontekście pojawia się pytanie, w jakim stopniu wschodnie „peryferie” wpłynęły na autodefinicję zachodniego „centrum”, w wyniku konsekwentnych deklaracji emigrantów i naukowców z Europy  Środkowowschodniej swej przynależność do zachodniego „projektu nowoczesności”. Ponadto zagęszczanie się transgranicznych kontaktów w XIX wieku jest zjawiskiem o znaczeniu międzynarodowym, umożliwiającym również porównania ponadregionalne. Wreszcie badanie dziejów Polski i Europy Środkowowschodniej obejmujące powiązania transgraniczne pozwala sprawdzić możliwości, zakres i nośność podejścia ponadnarodowego w naukach historycznych.


Projekt cząstkowy 1

Studia w Europie XIX wieku. Wzajemne oddziaływanie na siebie ponadnarodowych powiązań i tożsamości narodowej

Opracowanie: Ruth Leiserowitz  

Warszawa, która po powstaniu listopadowym (1830/31) stała się narodowym centrum Polski i w drugiej połowie XIX wieku nabierała cech szybko rozwijającej się metropolii, stanowiła dla kultury najróżnorodniejsze stałe punkty odniesienia. Z jednej strony jej powiązania z Paryżem i Brukselą, głównymi ośrodkami Wielkiej Emigracji, były nad wyraz silne. Z drugiej – po 1831 roku miasto i region administracyjnie podporządkowane zostały Rosji, po 1863 roku wcielone jako Kraj Nadwiślański do Imperium Romanowów, przez co podlegały wpływom kultury z Sankt Petersburga. Dochodziły do nich impulsy z kontaktów utrzymywanych przez mieszkańców Warszawy z mieszkańcami innych miast w pozostałych zaborach, zwłaszcza z Poznaniem, Krakowem i Lwowem. Już samo to zapewniało szeroką paletę możliwości kontaktów kulturowych. Które z nich preferowali Polacy zamieszkujący te miasta? Które Żydzi? Jak zachowywali się mieszkańcy innego pochodzenia? Już pierwszy rzut oka na akademickie biografie mieszkańców dziewiętnastowiecznej Warszawy pozwala stwierdzić, że kontakty kulturowe wykraczały daleko poza powiązania z Francją, Rosją i Polską, że wiedza i kultura docierały również z innych obszarów, i to przekraczając liczne granice kulturowe. Młodzież akademicka w związku z brakiem własnych placówek edukacyjnych lub ich niedoskonałością studiowała w całej Europie, gromadząc różnorodne doświadczenia i wrażenia. Inteligencja miejska przez całe stulecie dbała o ponadnarodowe formy kultury i nawiązywała ponadterytorialne sieci kontaktów, dzięki którym możliwa był wymiana wielu idei i treści. W ten sposób Warszawa mogła stać się miastem istotnym w kontekście kultury europejskiej. To „umiejscowienie” w Europie i powiązania w dziedzinie kultury i nauki, powstałe w XIX wieku i tworzące fundamenty politycznych procesów w XX wieku, są dotychczas jedynie w niewielkim stopniu uwzględniane i zbadane.
W związku z powyższym celem naszkicowanego projektu badawczego jest udokumentowanie dla XIX wieku europejskiego „umiejscowienia” warszawiaków pod względem kultury i nauki, odtworzenie nauki wymiany kulturowej i naukowej, oraz pokazanie ich wpływu na rozmaite dyskursy w społeczeństwie oraz na innowacje, w czym istotną rolę odgrywało także stykanie się środowisk polskiego i żydowskiego oraz ich aspiracje. Punkt wyjścia stanowi przy tym podstawowe założenie, że procesy „umiejscawiania się” w Europie i tworzenia europejskich powiązań na różnych polach oraz wymiany kulturowej i naukowej doprowadziły do powstania gęstych sieci kontaktów na kontynencie, wpływających również na narodową tożsamością warszawiaków.
Grupę aktorów na tej scenie kulturalno-naukowej będącą przedmiotem badania stanowią mieszkańcy Warszawy z roczników 1770-1870, którzy studiowali za granicą i którzy zdobyte tam doświadczenia i kontakty wnieśli do życia zawodowego w Warszawie. W centrum zainteresowania znajduje się problem wymiany kulturowej i naukowej, rozumianej jako przeniesienie i przejęcie nowych treści, oraz poruszanie się między różnymi kontekstami, włącznie z potencjalną transformacją, jak również efekty lustrzane i mechanizmy wzajemnych wpływów. Chodzi przy tym o różnorodne i dynamiczne procesy, w których stale dokonuje się wielokrotne kodowanie tożsamości indywidualnej i zbiorowej w zależności od kontekstu i punktów odniesienia. Należy przyjąć założenie, że w przypadku tak pojmowanego zjawiska wymiany uwaga badacza kieruje się na procesy społeczne sytuujące się między motywacjami osobistymi a układem warunków strukturalnych.
W oparciu o inne badania nad dziewiętnastowiecznymi procesami wymiany kulturowej można przypuszczać, że zachodziły one nie tyle między narodową polaryzacją, co wpisywał się w nie z góry przy całej ich różnorodności ‘wymiar europejski’. Jako podmioty wymiany analizowane są sylwetki warszawskich studentów lub tych, którzy studiowali za granicą, a dziewiętnastowieczna Warszawa była dla nich miejscem wykonywania zawodu lub miastem, wokół którego koncentrowało się ich życie. Ich doświadczenie i pozycja społeczna, interakcje oraz wytworzone przez nich treści kulturowe i naukowe stanowią istotny czynnik decydujący o całokształcie tej wymiany. Można w nim wyróżnić z jednej strony także wielorakie złożone procesy, przebiegające często przez ‘stacje pośrednie’, z drugiej strony zjawiska transferu negatywnego odgrywają w nim również pewną rolę. Celem projektu jest pokazanie na przykładzie społeczności warszawskiej powiązań i zjawisk przejściowych w najrozmaitszych dziedzinach kultury, które dotychczas z różnych względów (m.in. inną perspektywą badawczą) były sobie przeciwstawiane.
W szerszym kontekście poruszane są ponadto następujące kwestie: Jak rozwijały się rozległe ponadnarodowe sieci przyjaźni lub ponadnarodowych interakcji? Czy dochodziło do wspólnych prac naukowych oraz jak rozwijała się „nauka” jako idea definiująca prace akademickie? Jak powstawały kontakty interdyscyplinarne, międzynarodowe, międzywyznaniowe i wewnątrzżydowskie? Jaki wpływ miały nowe możliwości podróżowania na wybór miejsca studiów i wzrost liczby studentów (w szczególności w związku z nowymi połączeniami kolejowymi)? Jakie trwałe efekty wynikały z ponadnarodowej komunikacji między poszczególnymi metropoliami, z ewentualnego rozwoju tożsamości narodowej podczas studiów oraz ze współoddziaływania umiędzynarodowienia kontaktów i idei państwa narodowego? Interesujące są oprócz tego owe segmenty badań odzwierciedlające stosunki polsko-niemieckie, które między innymi wyjaśniają pozycję języka niemieckiego w miejscowym pluralizmie językowym (m.in. jako języka nauki), oraz wskazówki świadczące o ewentualnych intensywniejszych kontaktach między Berlinem a Warszawą w drugiej połowie XIX wieku. 


Projekt cząstkowy 2

Panoptikon. Historia więziennictwa na terytorium Polski i Litwy w okresie rozbiorów

Opracowanie: Felix Ackermann

Celem projektu jest zbadanie kulturowego, religijnego oraz politycznego zróżnicowania w sferze więziennictwa. Obszarem badań są reformy prawa karnego, sądownictwa oraz ich wdrożenie w rosyjskich, habsburgskich oraz pruskich więzieniach nowego typu. W ten sposób projekt łączy w sobie dwa wątki dotyczące modernizacji terenów byłej Rzeczypospolitej. Trzy mocarstwa stosowały penalizację przedstawicieli różnych grup społecznych, jeśli ich kulturową, religijną lub polityczną aktywność uznawały za zagrożenie dla władzy. Jednocześnie w XIX wieku w Europie jak i na całym świecie rozwijała się idea nowego, bardziej humanitarnego oraz efektywnego wykonywania kar – również u zaborców Rzeczypospolitej. Projekt pokaże sprzeczności między tymi dwoma liniami, łącząc historię idei, prawa oraz codzienności na tle globalnego rozwoju więziennictwa. Koncepcja „wędrującej idei” (Stanziani 2009) „panoptikonu” pozwala ukazać, jak na ziemiach polskich oraz litewskich przyjmowały się nowe idee, wiedza oraz praktyki. Co istotne, w tym wypadku idee wędrowały najwyraźniej nie tylko z Zachodu na Wschód, ale także i w drugą stronę.
Jednym z zagadnień podejmowanych w projekcie jest transfer idei, która stała się słynna poprzez książkę Michela Foucault o cyrkularnym nadzorze więźniów. Pomysł ten wywędrował ze wschodu Rzeczypospolitej do Anglii a stamtąd do Stanów Zjednoczonych, skąd wrócił już w formie konkretnej architektury więziennej poprzez Anglię do Europy kontynentalnej i dalej na wschód. Pośrednikiem okazał się reformator Jeremy Bentham, a impulsem do reformy architektury więziennej odwiedziny u młodszego brata w jego majątku w Krzyczewie. Nakreślenie tego szlaku to przykład, jak można włączyć byłą Rzeczpospolitą do globalnej historii transferu wiedzy.
Pod koniec badanego okresu w zaborach pruskim oraz rosyjskim na obszarze Polski i Litwy powstały nowoczesne kompleksy więzienne jak np. w 1892 r. twierdza Wronki oraz w 1904 r. więzienie na wileńskich Łukiszkach. W ujęciu kulturoznawczym więzienia te zostaną przeanalizowane nie tylko jako fizyczna realizacja pewnych idei. W centrum uwagi znajdzie się także prowadzenie więziennictwa przez zaborców, jak również jego odbiór przez samych wieźniów oraz ludność za murami więzienia. Projekt pokazuje wielorakie sprzeczności pomiędzy ideałami ruchu reformatorskiego a warunkami panującymi w więzieniach. Główne kategorie analizy to praca oraz religia, kategorie używane przez samych reformatorów do poprawy jakości przetrzymywania oraz resocjalizacji skazanych.
Historia więziennictwa w Polsce oraz na Litwie w czasach rozbiorów ma zostać napisana jako histoire croisée na kilku płaszczyznach: po pierwsze jako historia transferu idei zmieniających się wyobrażeń o funkcjonowaniu kar w trzech mocarstwach, po drugie jako historia administracyjno-politycznej kooperacji samych zaborców w ściganiu swoich politycznych przeciwników i po trzecie jako historia oddziaływania świeżych wówczas idei narodowych na struktury państwowe.
Specyficzne wyzwanie projektu polega na tym, że choć istniejące badania dotyczą głównie szlachty, więzienia stanowiły heterotopiczne miejsca, w których więziono nie tylko szlachtę, ale i reprezentantów innych warstw społecznych oraz ludzi kontestujących podziały klasowe w imię ideologii narodowych.
Za pomocą metody historycznej antropologii miejskiej analizowane będą – poza Wronkami oraz Wilnem – kolejne więzienia w Mińsku oraz we Lwowie, jako mikrokosmosy tych procesów. Ponadto w ramach projektu przeanalizowane zostaną źródła takie jak korespondencja administracyjna, listy prywatne, pamiętniki, artykuły prasowe, biografie oraz współczesne rozprawy o więziennictwie.

22
maj
Dyskusja panelowa
Połączeni współnym losem: Polacy, Niemcy, Żydzi
Czytaj więcej