Tożsamość narodowa i powiązania ponadnarodowe


Wstęp

Po okresie, w którym państwo narodowe stanowiło preferowany przedmiot badań, nauki historyczne, poszerzając pole swego działania, poświęcają coraz większą uwagę znaczeniu ponadnarodowych  powiązań, percepcji i wymiany. Okazuje się przy tym, że intensyfikacja transgranicznych kontaktów i zależności stanowi zjawisko, które nie wystąpiło dopiero wraz z tak zwaną „globalizacją”, lecz którego korzenie sięgają XVIII wieku. Pojawienie się nowoczesnych środków łączności i komunikacji oraz rozwój systemów wiedzy jak też uniwersalistycznych ideologii politycznych spowodowały, iż nieznany dotychczas wzrost mobilności, zacieśnienie transgranicznych powiązań oraz intensyfikacja wymiany międzykulturowej stały się cechą charakterystyczną XIX i XX wieku.
To zagęszczenie ponadnarodowych kontaktów pociągnęło za sobą paradoksalne skutki. Szerzenie się bowiem „projektu nowoczesności” (Shmuel N. Eisenstadt) doprowadziło wprawdzie do międzynarodowego upodobnienia się form organizacji politycznych i społecznych, ale również stylu życia jednostek, Jednak zarazem idee i instytucje „nowoczesności” miały swój wymiar partykularny, wzmacniając przez to poczucie różnic kulturowych. Najwyraźniej widać to napięcie w szerzeniu się idei państwa narodowego: z jednej strony doszło do ogólnoświatowej dominacji określonej formy organizacji politycznej, z drugiej jednak właśnie państwo narodowe stało się najważniejszą formą wyrażania odrębnej tożsamości. Nigdzie owo napięcie między międzynarodowym podobieństwem a narodowym zróżnicowaniem powstałe w wyniku powiązań ponadnarodowych nie jest wyraźniejsze niż w Europie Środkowowschodniej. Cechą charakterystyczną tego regionu jest jego podległość imperialistycznemu panowaniu przez długie okresy XIX i XX wieku. Ponadto charakterystyczna dla tego okresu różnica w poziomie dobrobytu i zakresie swobód obywatelskich między Wschodem a Zachodem spowodowała, że takie zjawiska jak migracja stały się czynnikami wielkiej wagi. W wyniku międzykulturowej wymiany i percepcji, stanowiących skutki tych procesów, uczucie przynależności do zachodniego „projektu nowoczesności” stało się ważnym składnikiem samoświadomości przeważającej części społeczeństw Europy Środkowowschodniej. Zarazem jednak właśnie XIX stulecie było okresem, w którym owe społeczeństwa wykształciły silną świadomość swej odrębnej tożsamości socjokulturowej.
Z tych względów w centrum zainteresowania Projektu Badawczego III znajduje się kwestia napięcia między tożsamością narodową a powiązaniami ponadnarodowymi. Szczególną uwagę poświęca się w nim zagadnieniu, jak mobilność i długotrwała migracja doprowadziły do powstawania powiązań międzynarodowych. Zbadanie wywołanej tym zjawiskiem wymiany kulturowej pozwoli z jednej strony wyjaśniać rozwój świadomości narodowej na tle europejskim, co przyczyni do uwolnienia postrzegania centralnych problemów historii Polski i Europy Środkowowschodniej z ram wąskiego paradygmatu narodowego i pozwoli rozpatrywać je w kontekście powiązań transgranicznych. Z drugiej strony jego celem jest zróżnicowane spojrzenie na historię „powszechną” ze specyficznej perspektywy, jaką jest historia regionalna. W tym kontekście pojawia się pytanie, w jakim stopniu wschodnie „peryferie” wpłynęły na autodefinicję zachodniego „centrum”, w wyniku konsekwentnych deklaracji emigrantów i naukowców z Europy  Środkowowschodniej swej przynależność do zachodniego „projektu nowoczesności”. Ponadto zagęszczanie się transgranicznych kontaktów w XIX wieku jest zjawiskiem o znaczeniu międzynarodowym, umożliwiającym również porównania ponadregionalne. Wreszcie badanie dziejów Polski i Europy Środkowowschodniej obejmujące powiązania transgraniczne pozwala sprawdzić możliwości, zakres i nośność podejścia ponadnarodowego w naukach historycznych.


Projekt cząstkowy 1

Przekształcenia obszarów działalności żydowskich kupców 1772–1850

Opracowanie: Ruth Leiserowitz  

Przedmiot analizy stanowi działalność żydowskich kupców z Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej mieszkających na terenie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (czyli obszarze od Witebska i Mińska przez Dyneburg aż po Wilno i Kowno).
Chronologicznie projekt obejmuje okres rozbiorów oraz lata bezpośrednio po nich, cezurę końcową stanowi wybudowanie kolei. Realizacji projektu towarzyszy następujące pytanie badawcze: w jaki sposób zmiany terytorialne oraz przynależności państwowe wpływały na strategie handlowe, sposoby działania oraz kontakty kupców żydowskich? Analiza ma na celu opisanie przykładów „praktyk przestrzennych” (Henri Lefebvre) oraz pokazanie, w jaki sposób tworzone w praktykach życia codziennego „przestrzenie handlowe” zmieniały się w czasie. Opisane zostaną także zmiany przestrzeni reprezentowania, czyli sposobu postrzegania północnych obszarów dawnej Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej. Dodatkowo przedstawione zostaną nowo powstające układy i powiązania oraz ich terytorialny zasięg.
Podstawowym założeniem projektu jest podważenie obowiązującej w dotychczasowych badaniach tezy o bezproblemowym przekształceniu Polsko-Litewskiej Rzeczypospolitej w Obszar Zasiedlenia Żydowskiego. W tym celu należy zastanowić się, czy opisywani w projekcie kupcy żydowscy zdawali sobie sprawę z historycznych zmian oraz w jaki sposób definiowali na nowo swoją działalność w podzielonej przestrzeni.


Projekt cząstkowy 2

Panoptikon. Historia więziennictwa na terytorium Polski i Litwy w okresie rozbiorów

Opracowanie: Felix Ackermann

Celem projektu jest zbadanie kulturowego, religijnego oraz politycznego zróżnicowania w sferze więziennictwa. Obszarem badań są reformy prawa karnego, sądownictwa oraz ich wdrożenie w rosyjskich, habsburgskich oraz pruskich więzieniach nowego typu. W ten sposób projekt łączy w sobie dwa wątki dotyczące modernizacji terenów byłej Rzeczypospolitej. Trzy mocarstwa stosowały penalizację przedstawicieli różnych grup społecznych, jeśli ich kulturową, religijną lub polityczną aktywność uznawały za zagrożenie dla władzy. Jednocześnie w XIX wieku w Europie jak i na całym świecie rozwijała się idea nowego, bardziej humanitarnego oraz efektywnego wykonywania kar – również u zaborców Rzeczypospolitej. Projekt pokaże sprzeczności między tymi dwoma liniami, łącząc historię idei, prawa oraz codzienności na tle globalnego rozwoju więziennictwa. Koncepcja „wędrującej idei” (Stanziani 2009) „panoptikonu” pozwala ukazać, jak na ziemiach polskich oraz litewskich przyjmowały się nowe idee, wiedza oraz praktyki. Co istotne, w tym wypadku idee wędrowały najwyraźniej nie tylko z Zachodu na Wschód, ale także i w drugą stronę.
Jednym z zagadnień podejmowanych w projekcie jest transfer idei, która stała się słynna poprzez książkę Michela Foucault o cyrkularnym nadzorze więźniów. Pomysł ten wywędrował ze wschodu Rzeczypospolitej do Anglii a stamtąd do Stanów Zjednoczonych, skąd wrócił już w formie konkretnej architektury więziennej poprzez Anglię do Europy kontynentalnej i dalej na wschód. Pośrednikiem okazał się reformator Jeremy Bentham, a impulsem do reformy architektury więziennej odwiedziny u młodszego brata w jego majątku w Krzyczewie. Nakreślenie tego szlaku to przykład, jak można włączyć byłą Rzeczpospolitą do globalnej historii transferu wiedzy.
Pod koniec badanego okresu w zaborach pruskim oraz rosyjskim na obszarze Polski i Litwy powstały nowoczesne kompleksy więzienne jak np. w 1892 r. twierdza Wronki oraz w 1904 r. więzienie na wileńskich Łukiszkach. W ujęciu kulturoznawczym więzienia te zostaną przeanalizowane nie tylko jako fizyczna realizacja pewnych idei. W centrum uwagi znajdzie się także prowadzenie więziennictwa przez zaborców, jak również jego odbiór przez samych wieźniów oraz ludność za murami więzienia. Projekt pokazuje wielorakie sprzeczności pomiędzy ideałami ruchu reformatorskiego a warunkami panującymi w więzieniach. Główne kategorie analizy to praca oraz religia, kategorie używane przez samych reformatorów do poprawy jakości przetrzymywania oraz resocjalizacji skazanych.
Historia więziennictwa w Polsce oraz na Litwie w czasach rozbiorów ma zostać napisana jako histoire croisée na kilku płaszczyznach: po pierwsze jako historia transferu idei zmieniających się wyobrażeń o funkcjonowaniu kar w trzech mocarstwach, po drugie jako historia administracyjno-politycznej kooperacji samych zaborców w ściganiu swoich politycznych przeciwników i po trzecie jako historia oddziaływania świeżych wówczas idei narodowych na struktury państwowe.
Specyficzne wyzwanie projektu polega na tym, że choć istniejące badania dotyczą głównie szlachty, więzienia stanowiły heterotopiczne miejsca, w których więziono nie tylko szlachtę, ale i reprezentantów innych warstw społecznych oraz ludzi kontestujących podziały klasowe w imię ideologii narodowych.
Za pomocą metody historycznej antropologii miejskiej analizowane będą – poza Wronkami oraz Wilnem – kolejne więzienia w Mińsku oraz we Lwowie, jako mikrokosmosy tych procesów. Ponadto w ramach projektu przeanalizowane zostaną źródła takie jak korespondencja administracyjna, listy prywatne, pamiętniki, artykuły prasowe, biografie oraz współczesne rozprawy o więziennictwie.

22
lis
Kolokwium
Maren Hachmeister (Graduiertenschule für Ost- und Südosteuropastudien, Monachium)
Czytaj więcej