Władza Piastowska w kontekście europejskim

Wstęp

Pierwszy zespół badawczy poddaje analizie okres panowania dynastii Piastów, wychodząc z metodologicznych założeń koncentrujących się w równym stopniu na aspektach antropologicznych, politycznych, gospodarczych i społecznych, jak również historii dyskursu i kultury władzy w średniowieczu. W jaki sposób dynastia władzę zdobyła, umocniła i utrzymała? Jakie stosowano mechanizmy, instrumenty i metody jej sprawowania oraz osiągania porozumienia pomiędzy seniorami, a ich wasalami lub właścicielami urzędów? Jak wyglądało równoważenie się interesów oraz osiąganie konsensu między księciem a możnymi? W jaki sposób kształtowała się komunikacja i wzajemne oddziaływanie pomiędzy władcą a elitami politycznymi oraz pomiędzy aparatem władzy a społeczeństwem lub poddanymi? Jak w tym splocie wzajemnych relacji gospodarcze i militarne podstawy królewskiej lub książęcej władzy były stworzone, utrzymywane i rozwijane?

Powyższe zagadnienia analizowane są z różnych perspektyw badawczych w poszczególnych projektach realizowanych w zespole badawczym. W ramach projektów badane są nie tylko formy organizacji i sposoby reprezentacji władzy, ale również ich skutki. Pole badawcze obejmuje zagadnienia odbioru i postrzegania władzy Piastów, a także reakcji, z którymi spotykała się ona zarówno w średniowiecznej Polsce, jak i poza jej granicami. Wszystkie projekty, mimo że koncentrują się przede wszystkim na piastowskiej Polsce, stosują perspektywę porównawczą, która pozwala badać średniowieczną Polskę także w kontekście europejskim, stawiać pytania o potencjalne wzorce, analogie i wpływ na formy organizacyjne, sposoby reprezentacji i oddziaływania władzy. W tym celu w ramach projektów uwaga kierowana jest nie tylko na dawną Rzeszę Niemiecką i zachodnią Europę, ale także na sąsiednie (środkowo)wschodnioeuropejskie państwa.

Projekt cząstkowy 1

Divisio regni: modele podziału władzy świeckiej w państwach Piastów, Przemyślidów i Arpadów w 11. i 12. wieku

Opracowanie: dr hab. Daniel Bagi

Termin fachowy diviso regni jest nieodzownym pojęciem języka politycznego średniowiecza i jest głęboko zakorzeniony w biblijnej kulturze Europy zachodniej.
Z drugiej strony jest to - od czasów Merowingów i Karolingów - stały element dynastycznych wojen domowych i instrument politycznej działalności, za pomocą którego rozstrzygane mogły być kwestie władzy (kasty). Zjawisko to spotykamy na całym zachodzie, ale także w powstałych do końca 10. wieku, znajdujących się w jego sferze wpływów, wschodnioeuropejskich formacjach władzy. Divisio regni dotyczyło jednak także wschodu Europy, choć już dużo później, tzn. od momentu powstania Rusi Moskiewskiej i zakorzenienia teorii trzeciego Rzymu, dzięki której zakaz podziału państw ruskich stał się dla władców – skądinąd także z przyczyn teologicznych – imperatywem. Podłoże problematyki divisio regni ma swoje źródło we wczesnochrześcijańskich polemikach, jakie pojawiają się w powstałych w okresie od 4. do 8. wieku pierwszych egzegezach biblijnych, ale także w innych dyskursach teologicznych na temat jedności i podziałów. Także spór o Świętą Trójcę, jak również rozważania świętego Augustyna o Civitas Dei stanowią ważny punkt wyjścia. W tym kontekście Divisio regni zwraca uwagę na zakaz podziału jednolitego Regnum Dei. W tym sensie bazuje na kontrowersyjnie interpretowanym jeszcze przed literaturą patrystyczną cytacie z biblii z ewangelii Św. Łukasza (omne regnum in Se ipsum divisum desolabitur).

W sensie politycznym problematyka Divisio regni ujawnia się przede wszystkim po przejęciu władzy przez Merowingów, tym jak dynastia ta rządząc kieruje się podziałem cesarstwa i władzy. Zarówno te, przestrzegane zarówno przez władców merowińskich, jak i przez władców z dynastii Karolingów modele primogenitury nie były w stanie niczego w tej praktyce zmienić. Dopiero od połowy 10. wieku zaczął obowiązywać zinterpretowany na nowo zakaz podziału cesarstwa, który stał się jedną z podstawowych zasad Cesarstwa Ottona. Także na wschodzie Europy środkowej, gdzie Piastom, Arpadom i Przemyślidom udało się w 10. wieku skoncentrować duże formacje władzy, rządy dynastyczne zorganizowane były zasadniczo wg przykładu Karolingów i Ottonów (w Czechach zorganizowano je na nowo). Skutkowało to automatycznie wprowadzeniem i adaptacją ważniejszych polityczno-teologicznych zasad chrześcijańskiego porządku władzy. Jednocześnie stare, przejęte z pogaństwa (Wenskus, Szucs) tradycje autochtoniczne egzystowały dalej i określały postępowanie członków tej dynastii od rozważań politycznych do spraw życia codziennego. Konkretnie problematyka ta odzwierciedla się w dylemacie, czy władza w obrębie rodziny może być - zgodnie z starymi zwyczajami – dzielona terytorialnie, instrumentalnie i według wieku, czy podział według reguł chrześcijańskich monarchów musi zostać zakazany. Dylemat ten kładł się cieniem na początku dziejów Piastów, Arpadów i Przemyślidów i doprowadził w 11. wieku do pojawienia się różnorodnych modeli podziału władzy. Ponieważ członkowie dynastii nie posiadali jeszcze w 11. wieku praktyki w tym zakresie, musiało dochodzić do konfliktów lub walk lokalnych, mających różne zakończenie.
Zamiarem projektu cząstkowego jest pogrupowanie różnych modeli i metod podziału władzy i zbadanie ich na przykładzie trzech dynastii Europy środkowowschodniej. Zakres czasowy obejmować będzie okres od momentu utworzenia władzy, „utworzenia Państwa” przez te dynastie (druga połowa 10. wieku, przełom tysiąclecia), do momentu, w którym w połowie 12. wieku pełnienie władzy przez te trzy dynastie zakończyło się.

Projekt cząstkowy 2

Projekt główny: Wyobrażenia władzy w Cesarstwie Niemieckim, Anglii i Polsce w świetle historiografii XII/XIII wieku

Opracowanie: Grischa Vercamer

Panowanie, władza – co konkretnie kryło się za tymi pojęciami w XII wieku? Na początek należy rozróżnić dwie sfery: z jednej strony koncepcje teoretyczne lub też intencjonalne wyobrażenia władzy podbudowane motywacjami moralnymi bądź wywodami teologiczno-kościelnymi, (augustianizm w jego wymiarze politycznym, recepcja myśli Arystotelesa i Cycerona, ale również koncepcje współczesnych autorów, np. Jana z Salisbury, Abelarda czy Bernarda z Clairvaux), z drugiej zaś rzeczywiste mechanizmy władzy. Te ostatnie w XII i XIII w. w poszczególnych krajach europejskich podlegały rozmaitym uwarunkowaniom środowiska naturalnego oraz kulturowo-antropologicznym. Nauki historyczne tradycyjnie starają się analizować konkretne formy władzy i panowania studiując teksty ustaw, dokumentów, układów małżeńskich, itinerariusze itd. Dopiero w nowszych badaniach zauważono, że dawniejsza historiografia prawa mogła wprawdzie analizować treść ustanowionych przez średniowiecznych władców norm prawnych, jednak w wielu przypadkach normy te nie znajdowały pokrycia w rzeczywistości. Stąd też trwają intensywne poszukiwania innych rodzajów źródeł historycznych, które pozwoliłyby nam nakreślić bliższy tejże rzeczywistości obraz. W ostatnim czasie w niemieckich badaniach historycznych zarysowały się dwa kierunki badawcze, do których zamierza nawiązać przedstawiany projekt: jeden bada świat wyobrażeń średniowiecznych kronikarzy (Hans-Werner Goetz), drugi zaś prowadzi badania nad średniowiecznym rytuałem władzy (w szczególności Gerd Althoff).

Podczas gdy pierwszy ze wspomnianych kierunków badawczych zakłada, że poprzez lekturę kronik zyskujemy istotny dostęp do (politycznych) wyobrażeń danego kronikarza o jego czasach, drugi z kolei podkreśla, że dotychczas często lekceważone w badaniach, a zawarte w kronikach opisy znaków, rytuałów i form komunikacji, miały zasadnicze znaczenie w średniowiecznym systemie wartości. Ostatecznie wspólne obu kierunkom badawczym jest założenie, że kronikarz niekoniecznie w wierny sposób odtwarza realne wydarzenia – stają temu na przeszkodzie intencje autora, zniekształcenia spowodowane procesem zapamiętywania itd. –, co raczej prezentuje swoja wykładnię zdarzeń. Mamy zatem w tym przypadku do czynienia z interpretacją, będącą jednakże wyrazem ówczesnych wyobrażeń. Stąd potrzeba spojrzenia na władzę w jej ujęciu abstrakcyjnym z perspektywy konkretnych przykładów zawartych w kronikach. Odpowiednio przestaje również mieć rozstrzygające znaczenie to, czy działania władcy/protagonisty zostały w kronice przedstawione w sposób wierny, natomiast ważne staje się zawarte w przekazie, niekiedy wraz z wartościującym komentarzem kronikarza, wyobrażenie "władzy" i "porządku", które zaistniało w umyśle wykształconego człowieka XII stulecia.

Niniejszy projekt chronologicznie koncentruje się głównie na wieku XII, szczególnie atrakcyjnym dla tego przedsięwzięcia badawczego, gdyż na ten właśnie okres przypadły procesy znaczących przemian w Europie (zakończenie sporu o inwestyturę wraz ze wszystkimi konsekwencjami dla uprawnień władzy uniwersalnej, powstawanie nowych zakonów duchownych, tzw. "dwunastowieczny renesans"- powstanie uniwersytetów i mobilność coraz liczniejszej grupy scholarów i studentów -, średniowieczny ruch osadniczy i kolonizacyjny w Europie Środkowowschodniej, wyprawy krzyżowe i związany z nimi rozwój europejskiego rycerstwa, pierwsze zabytki piśmiennictwa w językach narodowych), które wywarły oczywiście wpływ na przekształcenia w sprawowaniu władzy w poszczególnych krajach. We wszystkich wybranych krajach (poza Rzeszą) ważne miejsce zajmuje w XII w. piśmiennictwo określane mianem dziejopisarstwa, bądź też na ten właśnie okres przypadają w ogóle początki kronikarstwa w danym kraju (w przypadku Danii, Polski i Czech). W trzech wybranych na potrzeby niniejszego projektu badawczego obszarach władzy napotykamy na zróżnicowane stopnie rozwoju struktur protopaństwowych. W Anglii działał dobrze już rozwinięty normański aparat administracyjny; w Polsce obowiązywała zasada senioratu i wprowadzano nowoczesne struktury władzy (koncentracja władzy książęcej, ruch osadniczo-kolonizacyjny na tzw. prawie niemieckim); we Francji nastąpiło ugruntowanie stołecznej pozycji Paryża, odpowiednio też zmieniały się podstawowe struktury władzy (nowe urzędy, ligesse jako odpowiedź na postępujące rozdrobnienie feudalne, konsolidacja domeny królewskiej); w Danii wykształciła się niezależna organizacja Kościoła z arcybiskupstwem Lundu na czele (założone w 1103/04) oraz nowa warstwa rycerstwa w końcu XII w.; w Rzeszy podjęto próbę utrzymania wszystkich praw panującego, szczególnie w odniesieniu do obszarów Włoch, walcząc z problemami, jakie zrodziła elekcyjność władzy cesarskiej; wreszcie w Czechach politycznie powiązanych z Rzeszą trwała długoletnia zawierucha i walki o tron królewski, a także umacniała się pozycja czeskiego rycerstwa. Pod wpływem tych wszystkich czynników, panujący zmuszeni byli podejmować najróżniejsze działania, które wywarły zróżnicowany wpływ na sposób sprawowania władzy oraz jej postrzegania przez współczesnych.

Przedstawiane w kronikach „rozumienie władzy” wyraża zatem jednocześnie ideę ładu społecznego, wedle którego funkcjonuje społeczeństwo. Dlatego celem nie może być samo wyliczenie działań władcy w trzech wspomnianych krajach, lecz przede wszystkim uchwycenie poglądu kronikarzy na władzę i ład społeczny. Dla urzeczywistnienia tego zamierzenia wzięto pod uwagę sześć wybranych kronik epoki (po dwie z każdego kraju, a wśród rozpatrywanych bliżej kronikarzy znaleźli się w przypadku Anglii: Roger of Hoveden, William of Malmesbury, William of Newburgh; w przypadku Rzeszy: Erlung von Würzburg, Otto von Freising/Rahewin, Gottfried von Viterbo, Otto von St. Blasien; w przypadku Polski: Gall Anonim i Wincenty Kadłubek), które muszą być zbadane i przeanalizowane in extenso. Ze względów heurystycznych wydaje się przy tym właściwe zebranie i ujęcie w kategorie wszystkich przykładów sprawowania władzy opisanych w kronikach przyjętych za podstawę badań. Nasuwa się postępowanie polegające na zastosowaniu kategorii i przyporządkowaniu im znalezionych przykładów (a więc: władca jako sędzia, władca jako wojownik/wódz, władca wobec innych władców, władca wobec dostojników duchownych i świeckich, itd.), by w ten sposób zapewnić w znacznej mierze możliwość porównania kronikarzy, ale też krajów. Działalność władcy w całej pełni, w jakiej przedstawiona jest w kronikach, służy jako matryca, na której zarysowuje się porządek społeczny z najwyższą instancją jaką jest władza. Aby być bliższym rozumienia tej władzy u każdego z autorów, trzeba dokładnie przyjrzeć się jego karierze i horyzontom myślowym (Czy podróżował ? Czy studiował za granicą? A może nawet stamtąd przybył? Czy był związany z życiem klasztornym czy raczej świeckim? Gdzie pracował?). Jednocześnie też należy zważyć dokładnie struktury i procesy przemian w tych trzech krajach w ciągu XII stulecia. Chcąc więc przybliżyć poglądy autorów, trzeba również wyjaśnić okoliczności spisywania kronik.

Na podstawie przykładów ujętych w kategorie można dokonać interpretacji poglądów kronikarzy na władzę i społeczeństwo i następnie je porównać. Wypada się spodziewać, że poglądy kronikarzy z tych trzech różnych krajów również okażą się różne z przyczyn kulturowych. Niekoniecznie więc chodzi o znalezienie cech wspólnych, co mogłoby być wynikiem porównania środkowoeuropejskich krajów (Polski, Czech i Węgier), których rozwój przypadł mniej więcej na ten sam okres, lecz o wychwycenie różnic w postrzeganiu władzy i ładu społecznego na skutek odmiennych struktur w rozpatrywanych krajach. Nie chodzi zatem o przedstawienie obrazu władcy, jakkolwiek wskazują na to wymienione wyżej kategorie, lecz o ogólny pogląd na sprawowanie władzy przekazany w ramach dziejopisarskich dzieł. Trzeba przy tym mieć szczególnie na uwadze sposób, w jaki kronikarz opisuje sprawowanie władzy. Co uwypukla, a co pomija? Dlaczego buduje swoją opowieść tak, a nie inaczej? Są to zagadnienia, które można wyjaśnić dopiero na drodze wnikliwego porównania.

Ogólnie rzecz ujmując, wydaje się przy tym słuszne zastosowanie w projekcie analizy porównawczej na płaszczyźnie ponadnarodowej, gdyż unikamy w ten sposób tłumaczenia pojęcia „panowania” i "porządku społecznego" w oparciu o model monokauzalny. W Europie nie funkcjonowało żadne powszechnie obowiązujące, prawne ujęcie władzy, którą często sprawowano ad hoc (w zależności od sytuacji),. Uwzględniając w projekcie trzy kraje rdzennej Europy pragniemy przyczynić się także do przezwyciężania w naukach historycznych anachronicznej, dominującej głównie w XIX i XX w., perspektywy badawczej zawężającej pole badań wyłącznie do krajów Europy Zachodniej, bądź też Europy Wschodniej.

Projekt zależny 1: Wolni (liberi) i drobna szlachta, jako instrument władzy wobec magnaterii.

Od dziesięcioleci historykowi znany jest fenomen miasto-szlachta-władca, przy czym władca najczęściej zainteresowany był zachowaniem równowagi sił pomiędzy miastami i osiadłą na wsiach szlachtą, aby w ten sposób zabezpieczyć własne panowanie. Także zjawisko ministeriałów (podległych sług), jako element wyrównawczy pomiędzy szlachtą i władcą, stanowił wciąż na nowo przedmiot badań naukowych (Karl Bosl, Jan Ulrich Keupp). Jednak drobnej szlachcie (w odróżnieniu od ministeriałów, a więc wolnej) w okresie dojrzałego i późnego średniowiecza znaczenie, na jakie zasługiwała - świadomego instrumentu władzy - przypisywano w coraz większym stopniu dopiero w ostatnich latach (Werner Hechberger). Najczęściej w wypadku tej warstwy chodzi o wolnych wojowników, którzy ze względu na ich niewielkie majątki prowadzili życie wcale nie lepsze niż warstwa chłopów pańszczyźnianych. Ich dążenie do współdziałania w polityce lub udziału we władzy przejawiało się w dużo mniejszym stopniu niż miało to miejsce w wypadku magnaterii. W ostatnich latach odkryto, że fluktuacja pomiędzy tą warstwą, a chłopstwem pańszczyźnianym była o wiele większa niż dotychczas przypuszczano (Joachim Schneider). Magnateria od roku 1200 zdołała się wprawdzie odgraniczać od niższych warstw społecznych zawieraniem skoligaconych małżeństw i utrzymywaniem odpowiednich standardów (Tobias Weller), ale drobnej szlachcie nie udawało się to w takim samym stopniu. Pod względem liczebności drobna szlachta tworzyła prawie we wszystkich średniowiecznych regna wśród elit społecznych – obok późnośredniowiecznego mieszczaństwa - silną grupę, której władca nie mógł tak po prostu pominąć. W panującym w okresie dojrzałego i późnego średniowiecza systemie lenna nie było miejsca na bezpośredni kontakt króla /cesarza z przedstawicielem szlachty niższej, albowiem ten ostatni był już najczęściej podporządkowany danemu księciu bezpośrednio, będąc jego wasalem. Ponieważ jednak system lenna w wielu strukturach władzy wprowadzony został dopiero późno, po części niekompletnie lub nie został wcale wprowadzony, władca mógł poprzez udzielanie bezpośrednich korzyści (nadaniem przywilejów lub majątków) pozyskać tę warstwę społeczną dla siebie, jako przeciwwagę dla magnaterii/możnowładców. Szczególnie w cesarstwie wcześniejsi historycy prawa (Otto Brenner, Theodor Mayer) w zbyt dużym stopniu kierowali się ideałem najstarszych kodeksów prawnych średniowiecza, na przykład - Sachsenspiegel Eike von Repgow (ca. 1226), co jednak nie odpowiadało zróżnicowanej rzeczywistości.
Przyjmując za punkt wyjścia przykład wolnych (liberi) w Prusach pod rządami Zakonu Krzyżackiego (13. - 15. wiek) - porównując ich z rodami drobnego rycerstwa w Polsce, a także w cesarstwie, ma tu zostać zbadany fenomen europejski.

Projekt cząstkowy 3

O organizacji i sposobach sprawowania władzy w średniowiecznej Polsce

Opracowanie: Eduard Mühle

Projekt zależny 1: Piotr Włostowic. Sfera życia i obszar działania piastowskiego urzędnika w pierwszej połowie XII wieku

Piotr Włostowic, od 1118 roku palatyn na dworze księcia Bolesława III, zalicza się do nielicznych, znanych z nazwiska a jednocześnie wyróżniających się urzędników piastowskich późniejszego średniowiecza. Urodzony prawdopodobnie w początkach XII wieku prowadził niezwykle dramatyczne życie: dwukrotnie tracił wszystkie pełnione urzędy, był wygnany i oślepiony, by na koniec znów zostać książęcym palatynem. Nic więc dziwnego, że Pyotrkonis gesta już niedługo po śmierci wrocławskiego wielmoży, datowanej na lata 1151-53, zawierały gotowy materiał dla przyszłych legend. Życie i czyny Petrusa Vlostidesa vel Piotra Włostowica zostały stosunkowo wyczerpująco odzwierciedlone w przekazach średniowiecznych i wczesnonowożytnych – co prawda o dosyć złożonej historii, będącej w związku z tym przedmiotem naukowych kontrowersji. Poczynając od XIX wieku regularnie wzbudzały też zainteresowanie nauk historycznych. Na wiele pytań, związanych z osobą comes Wratislaviensis – czy to dotyczących jego pochodzenia (czy wywodził się z obcego, skandynawskiego lub ruskiego rodu książęcego, czy może z jednego ze śląskich rodów dynastycznych?), korzeni i następstw jego związków politycznych i rodzinnych (przez małżeństwo z córką księcia czernihowskiego, Olega Michała, był spokrewniony z Rurykowiczami, z bizantyńskimi Komnenami, a także z Piastami), albo pytań o jego rolę jako jednego z najbogatszych wrocławskich właścicieli ziemskich i szczodrego fundatora kościołów – udzielano bardzo różnych odpowiedzi. Wynika z nich jasno, że rozbieżne interpretacje w znacznej mierze były podyktowane interesem rzeczywistości politycznej i polityki historycznej danego okresu w dziejach. Szkoła pozytywistyczna pod koniec XIX wieku, niemieckie Ostforschung w latach 1930-40, czy też marksistowska historiografia okresu PRL-u w latach czterdziestych i później do lat sześćdziesiątych – każda z nich projektowała swój własny, zupełnie odmienny, zawsze określony horyzontem interesów swej epoki obraz życia i działalności urzędnika z Wrocławia.

Celem projektu cząstkowego jest ponowne zbadanie postaci Piotra Włostowica, współczesnych mu warunków ramowych, kontekstu i przesłanek jego historycznej działalności. Planuje się nie tylko prześledzenie form występowania, mechanizmów i sposobów sprawowania władzy w późnym średniowieczu. Jednocześnie podjęta zostanie próba opisu sfery gospodarczej, duchowej i kulturalnej życia wysokiego urzędnika piastowskiego. Projektowane studium powinno w ten sposób nakreślić jednocześnie „całościowy obraz” historii kultury, społeczeństwa i mentalności w piastowskiej Polsce w pierwszej połowie XII wieku. Ponadto także dotychczasowe kontrowersje wokół wspomnianej tematyki w historiografii oferują doskonałą możliwość dokonania na metapłaszczyźnie historii historiografii egzemplifikacji powstawania i zakotwiczenia w teraźniejszości tworzonych przez nauki historyczne obrazów średniowiecza.

Podprojekt 2: Kronika Polska Mistrza Wincentego

Zespół polskich kronik z okresu wczesnego i pełnego średniowiecza obejmuje zaledwie pięć tekstów narracyjnych, spośród których jedynie dwa powstały przed połową XIII stulecia – są to kronika Galla Anonima z początku XII wieku oraz kronika Mistrza Wincentego (zwanego Kadłubkiem) powstała na przełomie XII i XIII wieku. Pozostałe dzieła - Kronika Wielkopolska, Kronika Polsko-Śląska i Kronika Dzierzwy – to teksty dużo późniejsze, spisane dopiero na przełomie XIII oraz XIV stulecia, a ich autorzy w dużym stopniu czerpali z obu wcześniejszych kronik. Cronicae et gesta ducum sive principum Galla Anonima oraz Chronica Polonorum Wincentego mają zatem największe znaczenie dla badań historycznych. Stanowią także - zwłaszcza w obliczu nielicznego aż po początek XIII w polskiego zasobu dokumentów – główne źródła pisane dotyczące historii wczesnych Piastów.

Polscy badacze już od dawna prowadzą intensywne badania nad wymienionymi tekstami. Jednakże poza polską historiografią zbyt rzadko dostrzega się w nich ważne źródła historyczne oraz teksty literackie o randze ogólnoeuropejskiej, znaczące dla mediewistyki w skali ponadnarodowej. Poza obrębem polskiej mediewistyki okazjonalnie wykorzystywana i cytowana bywa jedynie Kronika Galla Anonima, która poza przekładem polskim (liczne wydania), rosyjskim (1961) oraz węgierskim (2007) i czeskim (2009), od dawna (1978) znana jest także w tłumaczeniu niemieckim, a od niedawna również w angielskim (2003). Natomiast kronika Mistrza Wincentego pozostaje poza Polską prawie całkowicie nieznana. Bywa wprawdzie niekiedy uwzględniana w ogólnych pracach dotyczących historii literatury, razem z kroniką Galla Anonima, a także w nielicznych, specjalistycznych analizach dotyczących dziejów historiografii, rzadko jednak postrzegana jest jako ważne świadectwo europejskiej historii i kultury XII wieku. Z jednej strony wynika to z nadzwyczaj skomplikowanego, trudnego, bardzo kwiecistego i pełnego metafor języka (ornatus difficilis) mistrza Wincentego, z drugiej, z pewnością także z faktu, iż sam tekst, wyjąwszy łaciński oryginał, dostępny jest tylko w przekładzie na język polski i fragmentarycznie na język rosyjski. Stąd nadzwyczaj pożądane jest udostępnienie go europejskim badaczom pod postacią paralelnego wydania łacińsko-niemieckiego. Ponieważ edycja ta skierowana jest do czytelników nieobeznanych z polskim średniowieczem, niezbędne jest zaopatrzenie jej w kompetentne wprowadzenie i aparat naukowy.

Twórca najstarszej polskiej kroniki był anonimowym cudzoziemcem z romańskiego obszaru językowego, stąd właśnie kronika Wincentego stanowi najstarsze opracowanie historyczne, miejscowego autorstwa. Utwór posiada wysokie walory literackie oraz językowo-stylistyczne, co sprawia, że należy do najważniejszych osiągnięć kultury duchowej ówczesnej Europy. W istocie Cronica de gestis (illustrium) principum ac regum Polonie (jak brzmi możliwy, zrekonstruowany przez Oswalda Balzera tytuł owej pracy, która nie dotrwała do naszych czasów w oryginale) może być uznana za wybitne dzieło "renesansu XII wieku". W czterech księgach kroniki przedstawione zostały dzieje Polski od baśniowych, osadzonych w starożytności początków aż po rok 1202. Inaczej niż u Galla Anonima, który na początku XII wieku opisywał jeszcze „czystą” historię dynastii, widzianą jako czyny poszczególnych władców, Wincenty nie tylko chwali dokonania baśniowych i historycznych polskich królów oraz książąt, lecz także stawia w centrum swego zainteresowania naród polityczny - gens Polonorum; dobitnie dając w ten sposób wyraz pojawiającym się od XII wieku prądom emancypacji świeckich i duchownych spod władzy książęcej.
Pierwszym trzem księgom nadano nietypową formę dialogu dwóch osobistości polskiego Kościoła z XII wieku, arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana (zm. 1167) i biskupa krakowskiego Mateusza (zm. 1166), przy czym Mateusz przedstawia poszczególne epizody polskiej historii, a Jan przyjmuje rolę komentatora i z jednej strony wplata paralele do antyku, a z drugiej rozważania natury moralnej oraz prawnej. Dopiero czwarta księga stanowi ciągłą opowieść kronikarza, uzupełnianą jednak również o partie z wypowiedziami protagonistów. Znany nam dziś tekst księgi czwartej gwałtownie się urywa, w związku z czym należy przypuszczać, że dzieło albo nie zostało dokończone, albo jego zakończenie zaginęło.

Za sprawą uczonych słów swojego tekstu, kronikarz prezentuje się jako świetnie wykształcony duchowny, który zdumiewającą wiedzę na temat starożytnych autorów, prawa kanonicznego oraz rzymskiego, jak również współczesnej sobie literatury średniowiecznej mógł zdobyć tylko za sprawą studiów odbytych w północnych Włoszech (w Bolonii) i/lub we Francji (w Paryżu). W roku 1189, w jednym z dokumentów księcia krakowskiego Kazimierza, który przypuszczalnie zainspirował, albo nakłonił kronikarza do napisania dzieła, Wincenty został określony mianem magister. Studia odbyte za granicą, późniejsze nadania własnych dziedzicznych wsi klasztorom cysterskim w Sulejowie i Koprzywnicy, a zwłaszcza uzyskanie godności biskupa krakowskiego (1208-1218), wskazują, że Wincenty pochodził z któregoś z najważniejszych rodów szlacheckich swojej epoki. Jego wyniesienie na biskupstwo stanowiło rezultat pierwszej kanonicznej elekcji biskupiej w 1207 r., którą uznać można za pierwszy, częściowy rezultat ruchu reformy Kościoła w piastowskiej Polsce. W roku 1218 Wincenty dobrowolnie zrezygnował z biskupstwa i wycofał się do klasztoru cysterskiego w Jędrzejowie, gdzie zmarł w 1223 roku.

Kronika, zdaniem dzisiejszych badaczy doprowadzona przez Wincentego tylko do 1207 roku, w środowisku krakowskim szybko wyparła starszy tekst Galla Anonima i od drugiej połowy XIII wieku rozprzestrzeniła się po całej Polsce. Utwór cieszył się wielką popularnością zwłaszcza w wieku XV jako podręcznik dydaktyczno-retoryczny; 28 spośród 32 zachowanych rękopisów pochodzi właśnie z tego okresu; najstarszy rękopis, z pierwszej połowy XIV wieku, jest o ponad sto lat młodszy od zaginionego oryginału. Kronika po raz pierwszy pojawiła się drukiem już na początku XVII wieku, drugie wydanie opublikowano w roku 1712. W wieku XIX tekst wydawano czterokrotnie (1824, 1862, 1864, 1872), przy czym tylko wydanie zawarte w drugim tomie Monumenta Poloniae Historica Augusta Bielowskiego z 1872 roku oparte zostało na wszystkich dostępnych wówczas rękopisach (we fragmentach wydane zostało przez Maxa Perlbacha w 29 tomie MGH Scriptores). Wydanie to było podstawą dla nowej, krytycznej edycji Mariana Plezi zawartej w tomie 11. Monumenta Poloniae Historica. Nova Seria z roku 1994. Ta ostatnia edycja jako najlepsze i najbardziej wiarygodne, stanowiło podstawę planowanego wydania łacińsko-niemieckiego. Odchodzić od niej należy tylko, kiedy w trakcie procesu tłumaczenia zaistnieją wątpliwości co do pojedynczych ustępów i jako przekonywujące warianty pojawią się alternatywne interpretacje tekstu. Natomiast systematyczne, niezależne analizy oraz kolacjonowania rękopisów nie będzie możliwe w ramach tego projektu. Przekład na język niemiecki będzie zatem staraniem oddania złożonej językowo, często bardzo ciężko zrozumiałej, a stąd otwartej na interpretacje zawartości oryginału. Z drugiej strony tłumaczenie powinno być tekstem czytelnym dzisiaj i dziełem skierowanym przede wszystkim do historyków. Zatem tłumaczenie będzie stanowić naukową interpretację historyczną, a nie filologiczną. Aby tekst stał się możliwie jak najprzystępniejszy czytelnikowi nieobeznanemu z polskim średniowieczem, w szczegółowym indeksie nazw osobowych oraz geograficznych umieszczone zostaną niezbędne objaśnienia dotyczące osób i miejsc. Wydanie krytyczne z 1994 roku nie zawiera indeksu rzeczowego, dlatego wydanie łacińsko-niemieckim wzbogacone zostanie w indeks rzeczowy wyjaśniający pojęcia łacińskie. Tekst łaciński zostanie ponadto opatrzony aparatem naukowym.

Niniejsza edycja łacińsko-niemiecka zawierać będzie szczegółowy wstęp, gdzie przedstawiona zostanie sylwetka kronikarza, okoliczności powstania kroniki, tradycja i recepcja tekstu, jak również techniczne i praktyczne uwagi związane z edycją oraz bibliografia przedmiotu.

Projekt zależny 4

Dynaści piastowscy i biskupi. Rywalizacja - współpraca - koegzystencja

Opracowanie: dr Ewa Wółkiewicz

Celem niniejszego projektu jest przebadanie struktur władzy państwowej w średniowieczu z perspektywy relacji zachodzących między władzą monarszą a Kościołem w Polsce piastowskiej na tle krajów ościennych, w długiej perspektywie chronologicznej, obejmującej okres od XI po początek XV wieku. Taką perspektywę badawczą uzasadnia przede wszystkim stan zasobu źródeł, relatywnie dobrze informujących o sferze relacji władzy świeckiej i duchownej. Badania nad wczesnymi dziejami Kościoła w Polsce wzbogaciły się w ostatnich latach o szereg cennych publikacji reasumujących starsze ustalenia (np. J. Dobosz), a także ujmujących problematykę na możliwie szerokim tle powszechnodziejowym (np. R. Michałowski). Ta ostatnia metoda badawcza wydaje się szczególnie owocna w konfrontacji ze skąpością rodzimego materiału źródłowego. Tym niemniej uwaga polskich historyków koncentrowała się przede wszystkim na ustaleniach faktograficznych oraz kwestiach politycznych i ideowych, takich jak przebieg procesów chrystianizacji i budowy organizacji kościelnej, ideologiczny walor religii chrześcijańskiej dla autorytetu władzy monarszej, recepcja zachodnioeuropejskich idei reformatorskich i – jeśli chodzi o historię sztuki sakralnej – prądów artystycznych. Nieco na marginesie zainteresowań badawczych pozostały ostatnio problemy podstaw organizacyjnych i materialnych Kościoła polskiego, a także roli i celów władzy książęcej w ich tworzeniu.

Projekt niniejszy nawiązuje do sformułowanego przed kilkunastoma laty przez Sławomira Gawlasa paradygmatu modernizacji struktur władzy w warunkach opóźnienia społeczno – ustrojowego ziem Europy Środkowej w stosunku do centrów cywilizacyjnych średniowiecznego Zachodu. Głównym zadaniem będzie udzielenie odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu impulsy modernizacyjne płynące z zachodu wpływały na charakter relacji zależności między panującymi z dynastii piastowskiej a biskupami polskiej prowincji kościelnej. Wyróżnić tu możemy trzy główne części projektu:

1. Państwo Piastów a recepcja i funkcjonowanie modelu Reichskirche X – XII w. Niezmiernie istotnym punktem odniesienia dla badania zarysowanej wyżej problematyki w Europie Środkowej są relacje panujące w Rzeszy Niemieckiej. Organizacja kościelna w Polsce, Czechach i na Węgrzech kształtowała się bowiem w X i XI wieku pod przemożnym wpływem Kościoła niemieckiego, a jakże często z udziałem pochodzących z Rzeszy duchownych. Założyć trzeba, że wraz z ludźmi przenikały za Łabę i Odrę także gotowe wzorce organizacyjne i ideowe. Interesować nas będą zwłaszcza te, odnoszące się do idei zwierzchnictwa panującego nad Kościołem i ich praktyczna realizacja. Pierwszym celem projektu jest zatem ustalenie, w jakim stopniu ukształtowany pod rządami dynastii saskiej i salickiej model ustrojowy Kościoła Rzeszy (Reichskirche), ściśle związanego z władzą królewską, pełniącego na jej rzecz szereg posług natury materialnej, militarnej i administracyjnej, oddziaływał na kraje „Młodszej Europy”. Uwzględniając zatem główne cechy „systemu” Kościoła Rzeszy, należy przeprowadzić weryfikację ich występowania lub braku w realiach środkowoeuropejskim w następujących kwestiach szczegółowych (udział i przewodnia rola władcy na synodach kościelnych; „polityka personalna” panującego w kwestii obsady biskupstw, drogi karier i związki kandydatów na biskupstwa z dworem monarszym; czerpanie przez władcę korzyści materialnych i posług z dóbr kościelnych, zwłaszcza w czasie przejazdów monarszych (servitium regis); delegowanie na biskupów prerogatyw władzy świeckiej i czerpanie związanych z nią dochodów (paralele miedzy nadaniami hrabstw w Niemczech i tzw. kasztelanii kościelnych w Polsce); powinności militarne biskupów i ich uczestnictwo w wyprawach wojennych panującego; zasady funkcjonowania mennictwa biskupiego.

Analiza powyższych problemów z uwzględnieniem materiału źródłowego z Polski, Czech i pomocniczo także Węgier, powinna dać odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu władcy środkowoeuropejscy traktowali organizację kościelną jako narzędzie sprawowania władzy oraz jak silnie model relacji władca – Kościół, typowy dla ottońsko – salickich realiów ustrojowych przenikał do Europy Środkowej, ale także był modyfikowany i dostosowywany do potrzeb lokalnych.

2. Wiek XIII jako czas przełomu. Reforma gregoriańska nie skutkowała całkowitym upadkiem idei zwierzchnictwa monarszego nad Kościołem, tym nie mniej od schyłku XI, a najpełniej w XII i XIII wieku obserwujemy w Rzeszy proces rozluźniania relacji miedzy panującym a organizacją kościelną oraz budowy biskupich władztw terytorialnych. To ostatnie zjawisko interpretować można jako swoistą ewolucję „systemu” Kościoła monarszego, w której wyposażeni w prerogatywy władzy świeckiej z delegacji królewskiej biskupi wykonywali ją teraz już jako władcy terytorialni, równi świeckim książętom Rzeszy. Celem drugiej części projektu jest wykazanie oddziaływania sytuacji ustrojowej Rzeszy w fazie terytorializacji na stosunki społeczno-ustrojowe w Europie Środkowej właśnie z perspektywy organizacji kościelnej. Mniej lub bardziej udane próby budowy władztw biskupich są tu w XIII wieku dobrze widoczne, zwłaszcza w przypadku biskupów wrocławskich, którym – jako jedynym w obrębie metropolii gnieźnieńskiej – udało się zbudować suwerenne księstwo biskupie. Na uwagę zasługują także przypadki dysponujących własnym władztwem biskupów kamieńskich, oraz biskupstw krakowskiego i włocławskiego, gdzie procesy budowy władztw zostały bądź udaremnione, bądź zatrzymane z innych przyczyn. Zarówno proces emancypacji Kościoła spod zwierzchności świeckiej, jak i wspomniane dążenia do budowy władztw terytorialnych, stały się przyczyną ostrych konfliktów biskupów z książętami polskimi w XIII wieku. Stwarza to dogodną możliwość zbadania mechanizmów funkcjonowania władzy książęcej i duchownej w warunkach konfliktu i kryzysu. W polu mojego zainteresowania znajdą się następujące zagadnienia: a.) znaczenie immunitetu; b.) mechanizmy kształtowania się zwartych terytorialnie władztw kościelnych drogą darowizn książęcych i innego rodzaju transakcji majątkowych; c.) skala wykorzystywania przez hierarchów nowoczesnych standardów budowy władztwa (kolonizacji, systemów lennych, wznoszenia zamków i lokacji miejskich); d.) środki ideowe i propagandowe wykorzystywane przez biskupów do legitymizacji swych dążeń w konflikcie z władzą książęcą; e.) reguły postępowania w stanach konfliktów i metody ich rozwiązywania

3. Biskup jako władca terytorialny XIV – XV w. Trzecia część projektu, obejmująca okres od schyłku XIII po początek XV wieku, koncentrować się będzie na zagadnieniu funkcjonowania samodzielnych władztw biskupich, ukształtowanych na Śląsku i Pomorzu Zachodnim. W wyniku omówionych wyżej procesów na przełomie XIII i XIV wieku ukształtowały się dwa suwerenne władztwa terytorialne, należące do biskupów wrocławskich oraz kamieńskich. Hierarchowie uzyskali w nich status równy książęcemu, zbliżający ich pozycje do episkopatu Rzeszy. Warto zauważyć, że nastąpiło to na styku Rzeszy Niemieckiej i ziem polskich, na terytoriach poddanych w XIII w. bardzo gruntownym procesom odgórnej modernizacji, kolonizacji niemieckiej i feudalizacji, gdzie lokalne elity słowiańskie zostały w dużej mierze zastąpione przez przybyszów, a pierwotnie silna władza książęca uległa czasowemu osłabieniu. Analizie poddane zostaną następujące kwestie: a.) relacje między świecką a duchowną władzą biskupów i jej postrzeganie przez współczesnych; b.) relacje biskupa z okolicznymi władcami świeckimi w skali dzielnicowej (Pomorza Zachodniego i Śląska) oraz władcami zwierzchnimi – cesarzem lub królem czeskim oraz ich konsekwencje dla pozycji politycznej biskupów jako książąt w skali ponadregionalnej; c.) relacje wewnętrzne we władztwach biskupich: istniejące w ich obrębie struktury zarządu i mechanizmy sprawowania władzy, m.in. kwestie biskupich objazdów i rezydencji, rola dworu i systemu lennego, ceremoniał władczy, stosunek biskupów do własnych poddanych (głównie rycerstwa, miast i innych instytucji kościelnych).

Projekt cząstkowy 5

Srebro i władza. Funkcje i znaczenie kruszców dla panowania Piastów 930-1100

Opracowanie: dr Dariusz Adamczyk

„Złoto było wówczas tak pospolite jak srebro, srebro natomiast jak słoma ... Gdyż za jego czasów [to jest Bolesława Chrobrego] nie tylko ludzie dworu nosili złote pierścienie niesamowitej wagi, lecz także możni. Byli oni przebogaci w pieniądze. A damy dworu chodziły przystrojone w złote korony, naszyjniki, bransolety, brokaty oraz szlachetne kamienie, które były tak ciężkie, że gdyby ich inni nie wspierali, trzeba je byłoby nosić.” Ten fragment z kroniki tzw. Galla Anonima odzwierciedla społeczne znaczenie kruszców. Cyrkulacja srebra była między X a początkiem XII w. ściśle powiązana z procesem powstawania i kształtowania się wczesnych państw na obszarze Europy Wschodniej: od Rusi Kijowskiej poprzez Skandynawię po monarchie Piastów, Przemyślidów i Arpadów. Konieczna dla powstania władzy wartość dodatkowa uzyskiwana była nie tylko poprzez podniesienie produkcji rolniczej. Wręcz przeciwnie: trybuty i daniny, łup i kontrola strumieni srebra oraz handlu dalekosiężnego, a więc dysponowanie kruszcami i towarami luksusowymi posiadało decydujące znaczenie dla nowych elit, ich prestiżu, ich społecznego statusu. Nie „ziemia z ludźmi”, lecz srebro oraz dobra ruchome stanowiły podstawę ich bogactwa. W ten sposób produkty leśne i ludzie regionu wymieniani byli na kruszce i towary luksusowe.

Dysponowanie kruszcami pomagało nowym dynastiom we Wschodniej Europie uzyskać sławę i pozyskać drużynników, którzy mogli być opłacani srebrem. Tym samym kruszec przyczyniał się do wzmocnienia ich władzy. Dysponowanie srebrem podkreślało kompetencje przywódcze i polepszało sytuację „polityczną” posiadaczy. Konieczność gromadzenia kruszców, ich prezentacji oraz redystrybucji w celu pozyskania jak najwięcej nowych „klientów”, służyła tym samym zabezpieczeniu i podziałowi władzy. Ten proces odzwierciedlają liczne skarby srebrne. Do około 2008 r. znaleziono w „Polsce“ w 158 skarbach ponad 37.000 arabskich, a w około 280 depozytach ponad 100.000 zachodnioeuropejskich bądź skandynawskich monet, które napłynęły między IX a początkiem XII w. W X i XI stuleciu duża część tego srebra została zdeponowana (obok Pomorza) w Wielkopolsce, gdzie znajdowało się centrum władzy Piastów. Ich panowanie uzależnione było więc między 930 a 1100 r. od podłączenia się pod strumienie srebra. Zapotrzebowanie na srebro wywarło tym samym wpływ na kierunki i dynamikę ekspansji Piastów. Znaleziska monet wskazują na to, że powstające państwo gnieźnieńskie włączyło się do arabskiej sieci handlowej od lat 30ych X stulecia. Ibrahim ibn Jakub podkreśla około 965 r. że Mieszko opłacał swoją drużynę w kawałkach srebra, które ściągał jako trybuty, daniny bądź cła. Gromadzone wokół grodów srebro mogło więc należeć do drużynników wczesnych Piastów. Źródłem materialnych i finansowych środków niezbędnych do powstania ponadplemiennych organizacji państwowych były więc ściągane w naturaliach i srebrze trybuty, łup oraz handel. Uzyskiwane poprzez trybuty i osady służebne skórki, miód, wosk oraz zdobyci w wyprawach rabunkowych niewolnicy elita wymieniała na srebro i towary luksusowe. Tymi z kolei była wynagradzana drużyna. Prestiż i kruszce stanowiły tym samym podstawy władzy, dzięki którym książę mógł pozyskać nowych zwolenników bądź też opłacić drużynę.

Wraz ze zmniejszeniem, a następnie załamaniem się napływu arabskiego srebra do polskiego interioru pod koniec X w. nastąpila reorientacja szlaków handlowych w kierunku Rzeszy. Na początku XI stulecia wydaje się – przynajmniej na podstawie ilości depozytów –, że tezauryzacja saskiego srebra osiągnęła apogeum. Cytowany na początku tekstu fragment z kroniki Galla Anonima dotyczy właśnie tego okresu. Dopiero od około połowy XI w. deponowanie srebra w Wielkopolsce zaczyna się zmniejszać. Zbiega się to z ogólnym pogorszeniem położenia politycznego i ekonomicznego po 1031 r., a szczególnie po najeździe Brzetysława w 1038 r. Kazimierzowi Odnowicielowi udało się wprawdzie w 1047 r. odzyskać Mazowsze, a krótko po tym także Śląsk, jednak musiał on na zjeździe w Kwedlinburgu w 1054 r. zobligować się do uiszczania trybutu z tej ostatniej prowincji w wysokości 500 grzywien srebra oraz 30 grzywien złota (który został jednak zniesiony w latach 60ych XI w.). Także w drugiej połowie XI. stulecia Piastowie byli zainteresowani pozyskiwaniem kruszców. Świadczy o tym np. fakt, że Bolesław Śmiały w 1074 r. zrabował skarb przebywającemu na jego dworze księciu ruskiemu Izasławowi.

Do tej pory brakuje monografii, w której skarby srebrne zbadane zostałyby w szerszym kontekście geograficznym i chronologicznym, a ekspansja bądź „przeciążenie“ państwa gnieźnieńskiego wyjaśnione dążeniem Piastów do podłączenia się pod strumienie srebra. To jest punkt wyjścia projektu badawczego, którego celem jest zbadanie następujących aspektów:

• Najpierw na podstawie kontrowersyjnej debaty ekonomiczne, polityczne i magiczne funkcje srebra w Europie Wschodniej, a w szczególności w monarchii Piastów;
• Następnie na podstawie topografii i struktury skarbów – oczywiście z uwzględnieniem źródeł pisanych i archeologicznych – rozwój i dynamikę ekspansji państwa gnieźnień-skiego w X i XI w. pod kątem prób uzyskania i utrzymania kontroli dostępu do kruszcu przez Piastów;
• Oraz kwestii, w jakim stopniu zmniejszający się dopływ monet i intensyfikująca się działalność mennicza Piastów od drugiej połowy XI w. doprowadziły do zmian w strukturze władzy.

Projekt cząstkowy 6

Projekt główny: Polska Piastów w stosunkach międzynarodowych

Opracowanie: dr Norbert Kersken

Polska Piastów charakteryzuje się intensywnymi stosunkami zagranicznymi i zdeterminowaniem w utrzymaniu egzystencji państwa za pomocą polityki zagranicznej. Było to uwarunkowane m.in. położeniem geograficznymi i brakiem „naturalnych” granic. Planowane badania mają na celu systematyczne nakreślenie konturów Polski piastowskiej w kontekście jej międzynarodowych powiązań i stosunków, opisanie dynamiki i zmian tych powiązań w miarę upływu czasu, zestawienie mediów, konstelacji i forów, na których konkretyzowała się piastowska polityka zagraniczna, oraz określenie znaczenia układów międzynarodowych dla rozwoju i konturów Polski Piastów.
Badania stosunków międzynarodowych w średniowieczu były w ostatnich dziesięcioleciach traktowane raczej marginalnie. Z różnych powodów – długo panował pogląd, że mówienie o państwie w okresie średniowiecza jest anachroniczne; państwo jako pojęcie w historii średniowiecznych Niemiec nie było porównywalne z państwem narodowym z przełomu wieków XIX i XX. Kategoria niemieckiego państwa narodowego XIX/XX w., a w szczególności w okresie po 1945 r., nie nie była przakładalna na średniowiecze. Kwestia historii stosunków międzynarodowych – zakładających w swojej istocie istnienie tworu, jakim jest państwo – była kwestią, której uwagę poświęcała wyłącznie tradycyjna historia polityczna, a to nie wydawało się współmierne do rzekomo przednarodowej rzeczywistości średniowiecznej. Dopiero od połowy lat 80. XX w. obserwujemy zmianę stanowiska co do tej dziedziny badań mediewistycznych. To nowe zainteresowanie i podejście do zagadnienia przesunęło akcenty - uwidoczniło się zainteresowanie tematyką późnego średniowiecza. Pojawiło się zainteresowanie badawcze „wielkimi dynastiami” schyłku niemieckiego średniowiecza, Luksemburczykami i Habsburczykami. Zostały one udokumentowane w szkicach monograficznych. Obie dynastie działały transnacjonalnie, posługując się mądrze zaaranżowaną polityką zawierania małżeństw. Drugą płaszczyzną zmian są innowacje metodyczne. Owocne impulsy do mediewistyki wniosły w ostatnich dziesięcioleciach przede wszystkim badania nad konfliktami i rytuałami. Oba pola badawcze wywodzą się co prawda z nauk społeczno-historycznych, ale posiadają dotychczas mało wykorzystany potencjał, który może posłużyć do badań stosunków międzynarodowych. Wiedzę pozyskaną z opracowań konfliktów między grupami społecznymi można przenieść także na konflikty między tworami państwowymi, w badaniach nad rytuałami obserwacje z zakresu historii komunikacji zastosować można w badaniach stosunków i kontaktów międzynarodowych. Trzecim impulsem badawczym jest poszerzenie badań nad stanem rycerskim, jakie nastąpiło w ostanich latach. Wzrost zainteresowania rodami książęcymi był punktem wyjścia do nowych badań stosunków zewnętrznych poszczególnych rodów książęcych i ich polityki matrymonialnej.
Zastosowanie nowych metod w badaniach stosunków międzynarodowych oddzieliło historię dyplomacji i historię stosunków międzynarodowych w średniowieczu z jednej strony od powiązania z tradycyjną historią państwowości, z drugiej strony doprowadziło do wniosku, że historia dyplomacji obejmuje także struktury i układy średniowieczne. Tutaj jest ona rozumiana nie tylko jako część historii prawa i ustroju, lecz może dostarczyć nowych wyników w zakresie historii władzy i komunikacji, w historii symboli i historii wymiany kultur.
Nowe zainteresowanie problematyką „polityki zagranicznej“ dotyczyło dwóch zagadnień, które mają znaczenie także dla naszych badań. Jest to polityka zagraniczna Stolicy Apostolskiej, instancji politycznej, która w Europie najwcześniej zbudowała sieć stałych kontaktów międzynarodowych. Centralnym elementem był tu system legatów papieskich oraz system bezpośrednich kontaktów politycznych i kościelnej identyfikacji przestrzeni (Hans-Joachim Schmidt). Zakres odnoszący się do Polski został już zbadany i opisany przez Ericha Maschke. Opracowana w dużej części kwerenda źródeł, którą w odniesieniu do kontaktów Polski z Watykanem rozpoczęto stosunkowo wcześnie (Bullarium Poloniae 1982/2006), w ubiegłych latach dała impuls do wielu nowych badań na temat stosunków międzynarodowych Stolicy Apostolskiej. Drugim polem tematycznym jest badanie stosunków międzynarodowych miast. Chodzi przede wszystkim o miasta niezawisłe, miasta-państwa (Pierre Monnet) i miasta hanzeatyckie, co do których stosunków zagranicznych co prawda mamy wyniki starszych badań, ale na które spoglądamy obecnie z kulturoznawczego punktu widzenia (Thomas Behrmann).
Zastosowanie nowych metod badawczych w celu zbadania Polski piastowskiej niesie duży i różnorodny potencjał innowacji. Metodyka pracy, którą stosujemy przy badaniach dotyczących Europy Zachodniej, bazując na obszernym materiale źródłowym, znajduje zastosowanie w badaniach Europy Wschodniej, o znacznie mniejszych zasobach źródeł. Ponadto zagadnienia z zakresu historii dyplomacji ostatniego wieku średniowiecza, w którym międzynarodowa dyplomacja, w obliczu wyzwań, stawianych jej przez ruch husycki i zagrożenia ze strony państwa osmańskiego, zostają odniesione do stuleci sprzed połowy XIV w. z zastosowaniem odpowiednich metod badawczych. Metody stosowane w badaniach historii dyplomacji w odniesieniu do instytucji oraz historii stanu rycerskiego w odniesieniu do osób – zostaną połączone.
Badania w odniesieniu do historii politycznej Polski zostaną podzielone na trzy etapy. Pierwszy obejmuje czasy do końca pierwszego okresu jednolitej władzy centralnej, czy to czasowo – do śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 r., czy też końca senioratu wraz ze śmiercią Mieszka Starego w 1202 r. Drugi etap dotyczy okresu, w którym w Polsce istniały samodzielne politycznie dzielnice, czyli od połowy XII w., lub od 1202 r., do zjednoczenia i powstania centralnej władzy politycznej. Także w tym wypadku dokładne określenie, czy cezurą będzie koronacja Przemysła II w 1295 r., czy też koronacja Władysława Łokietka w 1320 r., pozostaje otwarte. Badania kontaktów zagranicznych w tym okresie obiecują zwłaszcza wiedzę o specyficznym rozwoju poszczególnych dzielnic pod względem ich międzynarodowej aktywności i atrakcyjności. W trzecim etapie prac, dotyczącym schyłkowego okresu panowania Piastów, zbadane będzie panowanie Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. Śmierć Kazimierza Wielkiego oznaczała nie tylko koniec panowania Piastów w linii męskiej. Stanowi ona także istotną cezurę – późnośredniowieczna Polska istniała politycznie jako unia personalna, najpierw z Węgrami, później z Litwą, co wniosło do stosunków zagranicznych nowe elementy i dynamikę. Zdaje się to być tematycznie dobrym punktem końcowym. Każdy z trzech etapów zawierał będzie systematyczny przegląd pozapolskich regionów, państw i miast, z którymi piastowscy władcy utrzymywali stosunki. W kolejnych rozdziałach zamierzamy naświetlić stosunki z sąsiadami, stosunki z Cesarstwem, z poszczególnymi terytoriami Cesarstwa, z którymi Polska utrzymywała kontakty sąsiedzkie (Brandenburgia, Pomorze); następnie omówione zostaną stosunki z Danią, państwami nadbałtyckimi (Pomorze Gdańskie, Państwo Zakonu Krzyżackiego, Litwa), ze wschodniosłowiańskimi sąsiadami (Ruś Kijowska i jej następcy), dalej – z Węgrami i Czechami (niezależnie od kwestii przynależności państwowej do Cesarstwa). Inny rozdział przedstawi stosunki z państwami nie znajdującymi się w bezpośrednim sąsiedztwie i mocarstwami politycznymi. Chodzi tu o kontakty ze Stolicą Apostolską, Anglią, Francją i „Hanzą”.
Podprojekt I: Polsko-niemiecka historia w średniowieczu
Historia Polski i Niemiec jest od jej formowania w X stuleciu ściśle ze sobą powiązana. Inaczej niż starsze koncepcje historii stosunków obu narodów, badania podejmą wątki historii tansferu i splotów („Histoire croisée“). Kontakty i wymiana, podmioty biorące w nich udział i produkty tych procesów zostaną zbadane z pozycji historyka kultury pod kątem procesów i ich dynamiki. Podjęta zostanie próba ich wieloperspektywicznego opracowania. Podobnie do wychodzącej od 2005 r. jedenastotomowej serii „Historia Niemiecko-Francuska” ma zostać opracowana – pod redakcją Dietera Bingena, Hansa-Jürgena Bömelburga i Petera Olivera Loew – pięciotomowa seria „Historia Polsko-Niemiecka”. Szczególną cechą tej serii jest fakt, że każdy tom opracowany będzie wspólnie przez historyków polskich i niemieckich. Tom pierwszy, opisujący średniowiecze do lat 20. XVI w., przygotują wspólnie autor niniejszego artykułu oraz Przemysław Wiszewski z Wrocławia. Oprócz części chronologicznej w tomie znajdzie się część systematyczna („Pytania i perspektywy”), w której rozwinięte zostaną wątki polsko-niemieckiej historii transferu i wzajemnych powiązań w średniowieczu. Należą do nich wczesno- i pełnośredniowieczna Germania Slavica, wczesne procesy akulturacji, wynikające z chrystianizacji i europeizacji, rozwój kraju w pełnym średniowieczu oraz interpretacja historii Śląska czy Prus jako konkretyzacji stosunków polsko-niemieckich. Autorzy opracowanie poświęcą również uwagę kształtowaniu się stereotypów, czy też formowaniu się zaczątków narodowych dyskursów.

Podprojekt II: źródła narratywne w Europie Środkowo-Wschodniej w średniowieczu
Badania historiograficzne ostatnich dwóch lub trzech dziesięcioleci objęły dużą liczbę źródeł tekstowych, które zostały poddane intensywnej analizie. Wskazano i usystematyzowano kwestie dotyczące tekstów źródłowych, zbadano szczegółowo konteksty i związki, także w pod kątem ideologicznym. Metodyka większości prac kierowała się analizą dzieła historycznego, porównaniem go z poszczególnymi innymi tekstami lub zbadaniem konkretnych zagadnień w odbiciu tekstów kronikarskich. Należy jednak zaznaczyć, że badania te rzadko wykraczyły poza ramy historii regionalnej czy narodowej.
Jeżeli wschodnią Europę Środkową potraktujemy jako historyczny makroregion, którego historii nie opisuje suma historii narodowych, lecz który charakteryzuje się wspólnymi pod względem strukturalnym elementami rozwoju, to w konsekwencji ulegnie zmianie spojrzenie na historię historiografii. Historia historiografii Europy Wschodniej z takiego punktu widzenia powinna być transregionalna i transnacjonalna. Nowa historia historiografii dla wschodniej Europy Środkowej z jednej strony powinna zachować sprawdzone elementy tradycyjnego odwołania się do źródła, z drugiej zaś strony wnieść wyniki i poglądy, uzyskane w najdnowszych badaniach. Powierzenie zadania opracowania monografii pojdynczemu badaczowi byłoby z uwagi na gęstość publikacji w różnych językach, zadaniem ponad siły. Z drugiej strony powinno się unikać luźnego opracowania poszczególnych tematów, przedstawiania różnych poglądów, bez powiązania ich w spójną całość. Należy zadbać o to, by powstało wspólne dzieło kilku historyków, których łączy podobne rozumienie problematyki, dzieło będące wynikiem wspólnej koncepcji i wspólnej realizacji. Kierowania projektem podejmie się autor artykułu we współpracy z Dánielem Bagi (Pécs/Warszawa).
Opracowanie opierać się będzie na dwóch częściach – opisowej, w której zostaną przedstawieni autorzy możliwie największej liczby tekstów a także teksty anonimowe, oraz analitycznej, w której zostanie dokonane zestawienie pod względem epoki, regionu, rodzaju tekstów. W efekcie wysnute zostaną wnioski, konturujące kulturę historiograficzną Europy Środkowej i Wschodniej, powstanie danego tekstu, jego przekaz, formę historiograficzną, charakter – świecki, kulturowy i polityczny – dzieł kronikarskich oraz historiograficzną produkcją obrazów historii.

Projekt cząstkowy 7

Kultura, tożsamość i reprezentacja w dokumentach książąt śląskich i pomorskich (ok. 1200- ok. 1330).

Opracowanie: Dr des Sébastien Rossignol

Celem niniejszego projektu jest przebadanie kwestii kształtowania się nowej tożsamości lokalnej i regionalnej oraz form reprezentacji władzy na Śląsku i Pomorzu w XIII i XIV stuleciu w oparciu o źródła dyplomatyczne. Powyższe dwa regiony stanowią szczególnie odpowiedni obiekt podobnych studiów, albowiem ulegały różnym wpływom kulturowym i politycznym oraz ustawicznym zmianom, co wymuszało wytwarzanie nowych form identyfikacji. Zachowane źródła dyplomatyczne swoją treścią oraz formą poświadczają wyrażane przez książąt aspiracje związane z władzą i reprezentacją.

W końcu XII wieku, księstwa śląskie uzyskały niezależność, a później stopniowo rozpadły się na mniejsze terytoria. Rozdrobnienie stanowiło rezultat podziałów spadkowych w obrębie dynastii piastowskiej, a częściowo także konfliktów oraz umów między rządzącymi książętami. Mimo tego, widoczne jest poczucie przynależności do pewnej wspólnoty, wynikające z faktu, że wszyscy książęta wywodzili się z tej samej dynastii rządzącej. Słabość odizolowanych księstw dzielnicowych wykorzystała strona czeska i od 1327 roku, książęta śląscy stopniowo stawali się wasalami królów Czech. W 1348 roku, król Polski, Kazimierz Wielki, ostatecznie zrezygnował ze zwierzchności nad księstwami śląskimi. Ów proces rozdrobienia stwarza dobrą sposobność do studiów nad dezintegracją władzy, a przede wszystkim nad tym, jak w podobnej sytuacji (rozdarcia między rywalizacją, a poczuciem wspólnoty) funkcjonują władcy, współpracując ze sobą bądź prowadząc do konfrontacji. Książęta dzielnicowi, chociaż zwykle dysponowali ograniczonymi środkami, chcąc utrzymać swoją pozycję, musieli wzmacniać własną tożsamość i rozbudowywać terytorium. Z tego względu należy poświęcić szczególną uwagę zagadnieniu, w jakich okolicznościach owe rozwijające się, nowe potęgi umacniały swoją władzę i w jaki sposób wzajemnie demonstrowały swoją siłę.

Polscy książęta i królowie wielokrotnie próbowali zawładnąć Pomorzem, jednak polskie panowanie nie zyskało tam trwałych podstaw. W XIII wieku, części Pomorza zostały zintegrowane z królestwem Danii i z Rzeszą Niemiecką. Jednak de facto, kontrolę nad regionem objął miejscowy ród Gryfitów. Chociaż wskutek podziałów w obrębie dynastii Gryfitów oraz roszczeń polskich, duńskich i niemieckich, sytuacja polityczna ulegała częstym zmianom, władcy pomorscy starali się zachować niezależność. Na obszarze Pomorza ustawicznie spotykały się i mieszały rozmaite wpływy kulturowe. Już w najwcześniejszych dziejach tego regionu powszechne są kontakty ze Skandynawią, dostrzegalne zarówno poprzez obecność kupców w źródłach pisanych, jak i widoczne w wielokulturowych reliktach odnalezionych podczas prac archeologicznych. W XII wieku należy jeszcze uwzględniać kontakty z Rugią, która stała się częścią Danii, a potem księstwem Rzeszy, jak również wpływy nowych władztw terytorialnych Brandenburgii i Meklemburgii,wyłaniających się jako bezpośredni sąsiedzi Pomorza. W związku ze swoją sytuacją geopolityczną, umiejscowieniem pomiędzy wpływami wielu kultur i wśród ustawicznie zmieniających się konstelacji kulturowych oraz politycznych, Pomorze stanowi wyjątkowy obiekt badawczy umożliwiający analizę tworzenia się tradycji lokalnych.

W ramach projektu głównym przedmiotem analizy staną się źródła dyplomatyczne, stanowiące bezpośrednie świadectwa reprezentacji książąt okresu pełnego średniowiecza. Mimo iż dokumenty Piastów śląskich i pomorskich Gryfitów tylko częściowo sporządzane były przez ich własne kancelarie, zaś często - jednak im dalej w głąb XIII wieku, tym rzadziej - przez kancelarie ich odbiorców, można dostrzec, że owe dokumenty wyrażają wolę swoich wystawców i ich aspiracje związane z manifestacją władzy i reprezentacją. Stopniowe wykształcanie się kancelarii książęcych może świadczyć o coraz większej świadomości, w jakim stopniu niezbędne jest samodzielne kształtowanie własnej reprezentacji władzy. Dokumenty dyplomatyczne za sprawą formy zewnętrznej i stylu dostarczały wystarczająco dużo możliwości dla tworzenia się własnych tradycji, form wyrazu oraz lokalnych odrębności.

Z uwagi przedstawiony wyżej kwestionariusz badawczy, konieczne jest skoncentrowanie się na analizie protokołów dokumentów. Znaczenie intytulacji dla reprezentacji władzy w okresie wczesnego średniowiecza uwypuklił w swoich badaniach Herwig Wolfram. Z kolei Heinrich Fichtenau jako pierwszy w połowie zeszłego stulecia poświęcił szczególną uwagę badaniom pod tym kątem areng. Od czasu opublikowania pracy Fichtenaua nie ma wątpliwości, że owa część dokumentu dostarcza wiele możliwości do studiów nad kwestiami piśmiennictwa, kultury piśmienniczej oraz reprezentacji władzy. Wnioski wynikające z dotychczasowych cząstkowych badań wskazują na to, iż w średniowieczu, arengi nie wykorzytywano w sposób jednolity ani obiektywny. Dodatkowo można również poddać analizie różnice w znamionach zewnętrznych dokumentów - kroju pisma, ozdobnych inicjałach, nagłówkach i upiększeniach. Pozostaje do ustalenia, czy najbardziej złożone i najbardziej kunsztowne arengi pojawiały się w tych dokumentach, które za sprawą swojej formy zewnętrznej wydają się szczególnie uroczyste.

Projekt cząstkowy 8

Piastowskie grody we wczesnośredniowiecznym krajobrazie wodnym Wielkopolski

Opracowanie: Dr George Indruszewski

Na przełomie X/XI w., Piastom udało się zostać ważnym czynnikiem politycznym we wschodniej Europie. Poszerzyli swoje powstałe w Wielkopolsce władztwo, do końca X wieku rozwijając je we wczesnośredniowieczne "państwo". Ów historyczny fenomen pozostawił wyraźne ślady nie tylko w źródłach pisanych, ale także w krajobrazie - m. in. relikty grodów, pól grzebalnych wzgl. cmentarzy, osad, a od drugiej połowy X w. także kościołów i kamiennej architektury świeckiej. Wspomniane struktury bez większych zmian istniały do XII-XIII w., gdy nowa organizacja wojskowa, gospodarcza, kościelna oraz społeczna zapoczątkowała nowy proces historyczny: kolonizację na prawie niemieckim. Wśród wpisanych w krajobraz śladów materialnych, szczególnie wyróżniają się grody Wielkopolski, ponieważ ich dziedzictwo uosabia jednocześnie wiele wczesnopiastowskich atrybutów władzy (wojskowe, ekonomiczne, społeczne oraz sakralne funkcje centralne).

Niniejszy projekt skupia się na problemie powstania, rozwoju i rozbudowy piastowskich grodów w obrębie rdzennych ziem tak zwanego plemienia Polan. Ośrodki warowne, nazywane w źródłach civitas, urbs, albo castrum, castellum, czy oppidum, ze względu nad swoją lokalizację, rozmiary oraz szczególne powiązanie z siecią wodną, cenione są jako najważniejsze elementy wczesnośredniowiecznego, antropogenicznego ukształtowania krajobrazu naturalnego. Projekt ma zajmować się owym szczególnym związkiem w kontekście budowania władztwa oraz zbadać wynikające z warunków naturalnych oraz ludzkich decyzji związki między wyborem miejsca, momentem założenia warownych centrów oraz ich stosunkiem do środowiska naturalnego, wzgl. otoczenia. Przy tym, na szczególne zainteresowanie zasługuje mechanizm zakładania i urządzania rozmaitych grodów, w rozumieniu dominującego projektu owego przedsięwzięcia budowlanego. Rezultat projektu ma stanowić ukazanie, jakie założenia miały pierwszeństwo przy zakładaniu ośrodków warownych, a także jak i do jakiego stopnia wiązały się one z czynnikami topograficznymi, demograficznymi wojskowymi albo ekonomicznymi. Najważniejsze i najlepiej przebadane archeologicznie ośrodki warowne z rdzenia piastowskich ziem, w znacznym stopniu przeanalizować należy odnosząc się do sieci komunikacyjnej i transportowej, opartej na szlakach wodnych, z którą te ośrodki są powiązane i której (ale w jakim stopniu?) zawdzięczają swoje położenie. Korzystając z symulacji historyczno-archeologicznej, trzeba w tym celu wirtualnie zrekonstruować infrastrukturę rdzennych ziem piastowskich, a także objaśnić ją pod względem teoretycznym. Przy użyciu dostępnych źródeł archeologicznych, historycznych, geologicznych i językoznawczych podjęto się rekonstrukcji krajobrazu wczesnośredniowiecznej Wielkopolski, zawierającej w sobie rekonstrukcję sieci szlaków komunikacyjnych oraz transportowych. Rekonstrukcja ta, ma za zadanie wykazać specyficzne powiązanie grodów ze szlakami wodnymi i uczynić je bardziej zrozumiałym, opierając się na lokalizacji przestrzennej jak również na dowodach geoklimatycznych oraz związanych z krajobrazem. W ten sposób wyjaśni się jakościowo (a o ile to możliwe, w ujęciu ilościowym) rolę i znaczenie dróg wodnych dla powstania sieci grodów oraz kompleksów osad w ramach ówczesnej piastowskiej struktury władzy.

Celem projektu jest rozpoznanie zagadnienia władzy pierwszych Piastów i sposobów jej umacniania, jak również - przy pomocy analitycznych programów komputerowych - ustalenie, który z różnych ośrodków warownych, obecnie wymienianych w dyskusjach jako lokalny punkt wyjścia dynastii - Gniezno, Giecz, Kalisz, Poznań - można uznać za najbardziej dogodny pod tym właśnie względem. Wyniki prac nad projektem powinny znaleźć odzwierciedlenie w bardzo szczegółowym , cyfrowym modelu terenu (DGM), w prezentacji kartograficznej oraz w bazie danych zawierającej najważniejsze znaleziska i ustalenia.