Tożsamość narodowa i ponadnarodowe powiązania
Wstęp
Po okresie, w którym państwo narodowe stanowiło preferowany przedmiot badań, nauki historyczne, poszerzając pole swego działania, poświęcają coraz większą uwagę znaczeniu ponadnarodowych powiązań, percepcji i wymiany. Okazuje się przy tym, że intensyfikacja transgranicznych kontaktów i zależności stanowi zjawisko, które nie wystąpiło dopiero wraz z tak zwaną „globalizacją”, lecz którego korzenie sięgają XVIII wieku. Pojawienie się nowoczesnych środków łączności i komunikacji oraz rozwój systemów wiedzy jak też uniwersalistycznych ideologii politycznych spowodowały, iż nieznany dotychczas wzrost mobilności, zacieśnienie transgranicznych powiązań oraz intensyfikacja wymiany międzykulturowej stały się cechą charakterystyczną XIX i XX wieku.
To zagęszczenie ponadnarodowych kontaktów pociągnęło za sobą paradoksalne skutki. Szerzenie się bowiem „projektu nowoczesności” (Shmuel N. Eisenstadt) doprowadziło wprawdzie do międzynarodowego upodobnienia się form organizacji politycznych i społecznych, ale również stylu życia jednostek, Jednak zarazem idee i instytucje „nowoczesności” miały swój wymiar partykularny, wzmacniając przez to poczucie różnic kulturowych. Najwyraźniej widać to napięcie w szerzeniu się idei państwa narodowego: z jednej strony doszło do ogólnoświatowej dominacji określonej formy organizacji politycznej, z drugiej jednak właśnie państwo narodowe stało się najważniejszą formą wyrażania odrębnej tożsamości. Nigdzie owo napięcie między międzynarodowym podobieństwem a narodowym zróżnicowaniem powstałe w wyniku powiązań ponadnarodowych nie jest wyraźniejsze niż w Europie Środkowowschodniej. Cechą charakterystyczną tego regionu jest jego podległość imperialistycznemu panowaniu przez długie okresy XIX i XX wieku. Ponadto charakterystyczna dla tego okresu różnica w poziomie dobrobytu i zakresie swobód obywatelskich między Wschodem a Zachodem spowodowała, że takie zjawiska jak migracja stały się czynnikami wielkiej wagi. W wyniku międzykulturowej wymiany i percepcji, stanowiących skutki tych procesów, uczucie przynależności do zachodniego „projektu nowoczesności” stało się ważnym składnikiem samoświadomości przeważającej części społeczeństw Europy Środkowowschodniej. Zarazem jednak właśnie XIX stulecie było okresem, w którym owe społeczeństwa wykształciły silną świadomość swej odrębnej tożsamości socjokulturowej.
Z tych względów w centrum zainteresowania Projektu Badawczego III znajduje się kwestia napięcia między tożsamością narodową a powiązaniami ponadnarodowymi. Szczególną uwagę poświęca się w nim zagadnieniu, jak mobilność i długotrwała migracja doprowadziły do powstawania powiązań międzynarodowych. Zbadanie wywołanej tym zjawiskiem wymiany kulturowej pozwoli z jednej strony wyjaśniać rozwój świadomości narodowej na tle europejskim, co przyczyni do uwolnienia postrzegania centralnych problemów historii Polski i Europy Środkowowschodniej z ram wąskiego paradygmatu narodowego i pozwoli rozpatrywać je w kontekście powiązań transgranicznych. Z drugiej strony jego celem jest zróżnicowane spojrzenie na historię „powszechną” ze specyficznej perspektywy, jaką jest historia regionalna. W tym kontekście pojawia się pytanie, w jakim stopniu wschodnie „peryferie” wpłynęły na autodefinicję zachodniego „centrum”, w wyniku konsekwentnych deklaracji emigrantów i naukowców z Europy Środkowowschodniej swej przynależność do zachodniego „projektu nowoczesności”. Ponadto zagęszczanie się transgranicznych kontaktów w XIX wieku jest zjawiskiem o znaczeniu międzynarodowym, umożliwiającym również porównania ponadregionalne. Wreszcie badanie dziejów Polski i Europy Środkowowschodniej obejmujące powiązania transgraniczne pozwala sprawdzić możliwości, zakres i nośność podejścia ponadnarodowego w naukach historycznych.
Projekt cząstkowy 1
Studium nad Europą XIX wieku. Wzajemne oddziaływanie na siebie ponadnarodowych powiązań i tożsamości narodowej
Opracowanie: Ruth Leiserowitz
Warszawa, która po powstaniu listopadowym (1830/31) stała się narodowym centrum Polski i w drugiej połowie XIX wieku nabierała cech szybko rozwijającej się metropolii, stanowiła dla kultury najróżnorodniejsze stałe punkty odniesienia. Z jednej strony jej powiązania z Paryżem i Brukselą, głównymi ośrodkami Wielkiej Emigracji, były nad wyraz silne. Z drugiej – po 1831 roku miasto i region administracyjnie podporządkowane zostały Rosji, po 1863 roku wcielone jako Kraj Nadwiślański do Imperium Romanowów, przez co podlegały wpływom kultury z Sankt Petersburga. Dochodziły do nich impulsy z kontaktów utrzymywanych przez mieszkańców Warszawy z mieszkańcami innych miast w pozostałych zaborach, zwłaszcza z Poznaniem, Krakowem i Lwowem. Już samo to zapewniało szeroką paletę możliwości kontaktów kulturowych. Które z nich preferowali Polacy zamieszkujący te miasta? Które Żydzi? Jak zachowywali się mieszkańcy innego pochodzenia? Już pierwszy rzut oka na akademickie biografie mieszkańców dziewiętnastowiecznej Warszawy pozwala stwierdzić, że kontakty kulturowe wykraczały daleko poza powiązania z Francją, Rosją i Polską, że wiedza i kultura docierały również z innych obszarów, i to przekraczając liczne granice kulturowe. Młodzież akademicka w związku z brakiem własnych placówek edukacyjnych lub ich niedoskonałością studiowała w całej Europie, gromadząc różnorodne doświadczenia i wrażenia. Inteligencja miejska przez całe stulecie dbała o ponadnarodowe formy kultury i nawiązywała ponadterytorialne sieci kontaktów, dzięki którym możliwa był wymiana wielu idei i treści. W ten sposób Warszawa mogła stać się miastem istotnym w kontekście kultury europejskiej. To „umiejscowienie” w Europie i powiązania w dziedzinie kultury i nauki, powstałe w XIX wieku i tworzące fundamenty politycznych procesów w XX wieku, są dotychczas jedynie w niewielkim stopniu uwzględniane i zbadane.
W związku z powyższym celem naszkicowanego projektu badawczego jest udokumentowanie dla XIX wieku europejskiego „umiejscowienia” Warszawiaków pod względem kultury i nauki, odtworzenie nauki wymiany kulturowej i naukowej, oraz pokazanie ich wpływu na rozmaite dyskursy w społeczeństwie oraz na innowacje, w czym istotną rolę odgrywało także stykanie się środowisk polskiego i żydowskiego oraz ich aspiracje. Punkt wyjścia stanowi przy tym podstawowe założenie, że procesy „umiejscawiania się” w Europie i tworzenia europejskich powiązań na różnych polach oraz wymiany kulturowej i naukowej doprowadziły do powstania gęstych sieci kontaktów na kontynencie, wpływających również na narodową tożsamością Warszawiaków.
Grupę aktorów na tej scenie kulturalno-naukowej będącą przedmiotem badania stanowią mieszkańcy Warszawy z roczników 1770-1870, którzy studiowali za granicą i którzy zdobyte tam doświadczenia i kontakty wnieśli do życia zawodowego w Warszawie. W centrum zainteresowania znajduje się problem wymiany kulturowej i naukowej, rozumianej jako przeniesienie i przejęcie nowych treści, oraz poruszanie się między różnymi kontekstami, włącznie z potencjalną transformacją, jak również efekty lustrzane i mechanizmy wzajemnych wpływów. Chodzi przy tym o różnorodne i dynamiczne procesy, w których stale dokonuje się wielokrotne kodowanie tożsamości indywidualnej i zbiorowej w zależności od kontekstu i punktów odniesienia. Należy przyjąć założenie, że w przypadku tak pojmowanego zjawiska wymiany uwaga badacza kieruje się na procesy społeczne sytuujące się między motywacjami osobistymi a układem warunków strukturalnych.
W oparciu o inne badania nad dziewiętnastowiecznymi procesami wymiany kulturowej można przypuszczać, że zachodziły one nie tyle między narodową polaryzacją, co wpisywał się w nie z góry przy całej ich różnorodności ‘wymiar europejski’. Jako podmioty wymiany analizowane są sylwetki warszawskich studentów lub tych, którzy studiowali za granicą, a dziewiętnastowieczna Warszawa była dla nich miejscem wykonywania zawodu lub miastem, wokół którego koncentrowało się ich życie. Ich doświadczenie i pozycja społeczna, interakcje oraz wytworzone przez nich treści kulturowe i naukowe stanowią istotny czynnik decydujący o całokształcie tej wymiany. Można w nim wyróżnić z jednej strony także wielorakie złożone procesy, przebiegające często przez ‘stacje pośrednie’, z drugiej strony zjawiska transferu negatywnego odgrywają w nim również pewną rolę. Celem projektu jest pokazanie na przykładzie społeczności warszawskiej powiązań i zjawisk przejściowych w najrozmaitszych dziedzinach kultury, które dotychczas z różnych względów (m.in. inną perspektywą badawczą) były sobie przeciwstawiane.
W szerszym kontekście poruszane są ponadto następujące kwestie: Jak rozwijały się rozległe ponadnarodowe sieci przyjaźni lub ponadnarodowych interakcji? Czy dochodziło do wspólnych prac naukowych oraz jak rozwijała się „nauka” jako idea definiująca prace akademickie? Jak powstawały kontakty interdyscyplinarne, międzynarodowe, międzywyznaniowe i wewnątrzżydowskie? Jaki wpływ miały nowe możliwości podróżowania na wybór miejsca studiów i wzrost liczby studentów (w szczególności w związku z nowymi połączeniami kolejowymi)? Jakie trwałe efekty wynikały z ponadnarodowej komunikacji między poszczególnymi metropoliami, z ewentualnego rozwoju tożsamości narodowej podczas studiów oraz ze współoddziaływania umiędzynarodowienia kontaktów i idei państwa narodowego? Interesujące są oprócz tego owe segmenty badań odzwierciedlające stosunki polsko-niemieckie, które między innymi wyjaśniają pozycję języka niemieckiego w miejscowym pluralizmie językowym (m.in. jako języka nauki), oraz wskazówki świadczące o ewentualnych intensywniejszych kontaktach między Berlinem a Warszawą w drugiej połowie XIX wieku.
Projekt cząstkowy 2
Emigracja polityczna i strefa publiczna w XIX i XX wieku. Polski ruch narodowy i demokratyczny z perspektywy ponadnarodowej.
Opracowanie: dr Robert Brier
Fakt, że dwa centralne miejsca pamięci polskiej kultury, Hôtel Lambert oraz Instytut Literacki znajdują się we Francji, świadczy o wybitnym znaczeniu emigracji politycznej w historii Polski XIX i XX wieku. Ponadto polityczna agitacja prowadzona przez emigrację nie jest specyficzna wyłącznie dla Polski, lecz cechuje także europejskie i antykolonialne ruchy narodowe w XIX i XX wieku oraz środowiska opozycyjne w Europie Środkowowschodniej okresu późnej zimnej wojny. Mimo to polityczną emigrację analizuje się przeważnie w kontekście problemów związanych z historią narodu lub w jej funkcji jako „eksklawy kultury”. Na tym tle nadrzędnym celem planowanego projektu badawczego jest wypracowanie takiej perspektywy narracji historii emigracji politycznej, która by umożliwiała analizę dziejów Polski w kontekście działań ponadnarodowych i dostęp do nich dzięki porównaniu między różnymi epokami i regionami.
Punktem wyjścia dla tej próby jest stwierdzenie, że polityka emigracyjna w XIX i XX wieku była zjawiskiem nowoczesnym o tyle, o ile wykorzystywała zmianę politycznych form komunikacji i wzorców legitymizacji, które w całej rozciągłości doszły do głosu w XIX wieku. Poszerzenie partycypacji politycznej, powstanie nowoczesnych środków masowego przekazu i pojawienie się uniwersalistycznych ideologii politycznych umożliwiało polskim emigrantom prezentowanie sprawy własnego narodu na forum nowopowstałej „instancji apelacyjnej” (Requate i Schulze Wessel) – narodowej i ponadnarodowej sfery publicznej. Polityka emigracyjna zawsze była również polityką symboli i interpretacji: miała ona podtrzymywać obecność „sprawy Polski” w komunikacji transgranicznej i przedstawiać jej rozwiązanie jako zadanie dla międzynarodowej wspólnoty podzielającej wspólne wartości.
W tym leży sedno projektu badającego historię wymiany i powiązań: Aby wykorzystać „zasoby sfery publicznej” dla swojej sprawy, polityczna emigracja musiała przedstawić kwestię Polski w sposób pozwalający powiązać ją z tradycjami i wartościami docelowej opinii publicznej. Pod tym względem emigranci stanowili nie tylko „eksklawę kultury”, ale też rodzaj „styku” społeczeństwa polskiego z ponadnarodowymi procesami w historii kultury XIX i XX wieku. Emigracja polityczna w epoce nowoczesnej nadal jest zjawiskiem o międzynarodowym znaczeniu. Poprzez porównanie zmian funkcji i struktury środowisk politycznej emigracji, wykraczające poza granice epok i regionów, daje to możliwość analizy działalności polskich emigrantów chcących formować międzynarodową opinię publiczną. Pojęcia „emigracja” i „sfera publiczna” tworzą tym samym merytoryczne ramy całościowego projektu, zwracającego się ku historii Polski w XIX i XX wieku w ramach dwóch projektów cząstkowych. Pierwszy z nich skupia się na badaniach mających zrekonstruować wpływ emigracji narodów Europy Środkowowschodniej na zmiany w kulturze politycznej stosunków międzynarodowych od XIX do początków wieku XX, drugie na zagadnieniach ogniskujących się wokół kontaktów Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” z Zachodem.
Podprojekt 1: O genezie „Wilsonian Moment”. Emigracja z Europy Środkowowschodniej a przemiany międzynarodowej kultury politycznej w latach 1880-1917
Celem pierwszego projektu cząstkowego jest zbadanie wpływu emigrantów z Europy Środkowowschodniej na „Wilsonian Moment” (Erez Mandela), tzn. na ostateczne ustabilizowanie się idei państwa narodowego jako głównej zasady europejskiej i międzynarodowej polityki międzynarodowej. U podstaw tego procesu leżą nie tylko czynniki polityczne lub z historia dyplomacji, ale także zmiany w zasobach wiedzy i fundamentalnych wartości w polityce międzynarodowej pod koniec „długiego” XIX wieku, W ramach projekt próbuje się analizować związek między powstawaniem narodu i polityką międzynarodową podążając nie tylko „od spraw małych ku wielkim” lecz „zaczynając od obu końców”, używając słów Jürgena Osterhammela. Teoretycznym punktem wyjścia jest teza, iż względna trwałość nowoczesnego ustroju państwa pozwala sądzić, że do instytucjonalizacji podstawowych ról i tożsamości doszło w warunkach równoczesnego istnienia państw rządzonych autonomicznie.
Aktorzy polityki międzynarodowej wiedzieli zatem, co oznacza idea państwa narodowego i jak powinno ono funkcjonować. To z kolei prowadzi do wniosku, że również system międzynarodowy cechuje się intersubiektywnymi zasobami wiedzy i wartości, a więc tym, co można określić jako międzynarodową kulturą polityczną. Podstawowym aksjomatem nowoczesnych badań nacjonalizmu jest jednak stwierdzenie, że nawet wiedza o tożsamości takiego państwa jak Francja daje się zakwestionować i jest w dużym stopniu problematyczna i oparta na licznych przesłankach. W jeszcze większej mierze dotyczy to państw, które powstawały w Europie Środkowowschodniej w trakcie „Wilsonian Moment”. Ostatecznie aż do tego momentu nie istniały one jako nowoczesne państwa, a ich powstanie przeważnie stanowiło dopiero właściwy początek wewnątrzspołecznego kształtowania się narodu. Próbując więc dotrzeć do genezy „Wilsonian Moment” musimy postawić sobie pytanie, kto dostarczył wiedzy o narodach powstałych po 1918 roku.
W związku z tym należy zwrócić uwagę na emigrację polityczno-kulturalną z Europy Środkowowschodniej. Pierwotnie tworzyli ją przeważnie Polacy, którzy w następstwie klęski powstań z 1830-31 i 1863-64 roku opuszczali Europę Środkowowschodnią i swą polityczną działalność kontynuowali głównie na emigracji we Francji. Pod koniec XIX wieku doszło na tym tle do kolejnego komplikacji problematyki narodowościowej w Europie Środkowowschodniej: występowanie na rzecz sprawy polskiej stało się modelem dla emigrantów z innych części Europy Środkowowschodniej, którzy wykorzystując nowoczesne media i akcje przyciągające uwagę opinii publicznej również próbowali nanieść własne specyficzne kwestie narodowe na mental map zachodnioeuropejskiej opinii publicznyej. Oprócz takiego zróżnicowania problematyki narodowościowej poszerzyła się też w dwóch wymiarach docelowa przestrzeń publiczna dla polityki emigrantów z Europy Środkowowschodniej. Po pierwsze do krajów europejskich dołączały w coraz większym stopniu również Stany Zjednoczone jako centrum emigracji politycznej z Europy Środkowowschodniej; upolitycznienie pierwotnie spowodowanej głównie motywami ekonomicznymi emigracji do USA umożliwiło tamtejszym emigrantom politycznym poprawę materialnych podstaw własnej działalności i organizowanie coraz ważniejszej politycznej „pressure group”. Po drugie wykorzystywano w coraz większym stopniu fora ponadnarodowej sfery publicznej, manifestującej się np. w coraz częściej odbywających się międzynarodowych kongresach i w instytucjach typu Drugiej Międzynarodówki lub w ruchach pacyfistycznych. Tworzono również własną sferę publiczną, budując sieć rozmaitych ruchów narodowych.
Działalność emigracji z Europy Środkowowschodniej w Europie Zachodniej i w USA w ostatnich dziesięcioleciach długiego wieku XIX stwarza więc możliwość zrozumienia genezy „Wilsonian Moment” na gruncie współdziałania czynników narodowych i ponadnarodowych. Projekt dąży więc do osiągnięcia podwójnego celu: z jednej strony ma zbadać, czy emigracja z Europy Środkowowschodniej przyczyniła się do zmiany kultury polityki międzynarodowej tworząc świadomość istnienia odrębnych narodów w Europie Środkowowschodniej i domagając się dla nich prawa do narodowego samostanowienia, z drugiej strony ma zanalizować także reakcję na te procesy, zwłaszcza kwestię, w jakim stopniu emigranci byli zmuszeni do dostosowywania projektów narodowych do wartości i idei żywych w docelowych kręgach opinii publicznej.
Podprojekt 2: Solidarność z „Solidarnością”: Polska opozycja demokratyczna w międzynarodowym społeczeństwie drugiej zimnej wojny
Przedmiotem drugiego projektu cząstkowego jest zaangażowanie polskiej emigracji na rzecz „Solidarności” w latach 1981-1989. Projekt skupia się głównie na tych emigrantach, którzy w wyniku wydarzeń marcowych 1968 roku oraz wprowadzenia stanu wojennego w grudniu 1981 roku znaleźli się na Zachodzie. Ta młodsza grupa emigrantów wyróżniała się szczególnie swoją działalnością na rzecz kształtującej się w kraju opozycji. Oprócz organizowania pomocy materialnej próbowała usilnie podtrzymywać zainteresowanie sprawą polskiej opozycji przez pojawianie się w zachodnich mediach, publikacje własne oraz organizowanie akcji protestacyjnych. Czasowo działania te koncentrują się na latach 1981-1989, ponieważ był to okres najintensywniejszej działalności międzynarodowej. Projekt cząstkowy stanowi przy tym nie tylko wkład do badań współczesnej historii Europy Środkowowschodniej, ale też do międzynarodowej historii zimnej wojny. Po załamaniu się „polityki odprężenia” konflikt między Wschodem a Zachodem w latach osiemdziesiątych nabierał coraz wyraźniej charakteru sporu ideologicznego i polityczno-kulturalowego, w którego centrum znajdowały się roszczenia legitymizacyjne dwóch systemów politycznych i filozofii społecznych. Sytuacja tego ponadgranicznego konfliktu ideologicznego zawierała szereg punktów odniesienia przydatnych dla celów emigracji politycznej. Tak też solidarność rządów zachodnich i grup społecznych z „Solidarnością” umożliwiała kwestionowanie obietnic zawartych w radzieckim projekcie modernizacji. Jednak właśnie jako aktor, który wymykał się zwyczajowym wzorcom podziału na lewicę i prawicę w polityce Zachodu, opozycja polska miała znaczenie dla wewnątrzzachodnich debat o możliwości np. „trzeciej drogi” poza Wschodem i Zachodem. W związku ze swym światowym znaczeniem „Solidarność” stanowiła także wieloznaczny sygnifikant, umożliwiający emigracji pozyskanie uwagi dla swych działań oraz ich legitymizację w różnych docelowych kręgach opinii publicznej.
Na tym tle pojawiają się dwa kompleksy zagadnień. Po pierwsze wyłania się problem, jakie fundamentalne decyzje strategiczne, wartości polityczno-kulturowe lub spory ideologiczne okazały się w zachodnim świecie szczególnie otwarte na polską politykę emigracyjną? Jakie były na przykład reakcje na ofensywną politykę zagraniczną USA? Jakie znaczenie miały w porównaniu z nią ruchy pokojowe? Jaką rolę odgrywały instytucje KBWE? Po drugie, pojawiają się problemy historii wymiany i powiązań kulturowych. Idee i wartości łączone przez zachodnich aktorów z sygnifikantem „Solidarności” nie pokrywały się niekiedy z wyobrażeniami polskich opozycjonistów, jednocześnie owe zewnętrzne interpretacje międzynarodowych aktorów były być może ważne, by można było uzyskać wsparcie. Jak reagowała zatem strona polska na sposób, w jaki pojawiała się „Solidarność” w debatach międzynarodowych? Czy czyniła tu programowe ustępstwa? Z drugiej strony pojawianie się tego sygnifikantu zmieniło też zapewne zakres międzynarodowych działań i komunikacji w ramach zimnej wojny. W jakim stopniu więc wystąpienie szerokiego polskiego ruchu opozycyjnego na Zachodzie wywoływało dyskusje o stosunku polityki praw człowieka do polityki pokoju, o postawie wobec realnego socjalizmu, o obietnicach marksistowskich modeli społecznych, o stosunku religii i polityki lub o teorii totalitaryzmu i demokracji?
