Projekty zakończone

Projekty opracowywane w NIH w Warszawie w minionych latach, zakończone w 2016 roku.



Ruth Leiserowitz: Studia w Europie XIX wieku. Wzajemne oddziaływanie na siebie ponadnarodowych powiązań i tożsamości narodowej

Projekt cząstkowy w ramach programu badawczego 3 „Tożsamość narodowa i powiązania ponadnarodowe“ (01.01.2010–31.12.2016)


Warszawa, która po powstaniu listopadowym (1830/31) stała się narodowym centrum Polski i w drugiej połowie XIX wieku nabierała cech szybko rozwijającej się metropolii, stanowiła dla kultury najróżnorodniejsze stałe punkty odniesienia. Z jednej strony jej powiązania z Paryżem i Brukselą, głównymi ośrodkami Wielkiej Emigracji, były nad wyraz silne. Z drugiej – po 1831 roku miasto i region administracyjnie podporządkowane zostały Rosji, po 1863 roku wcielone jako Kraj Nadwiślański do Imperium Romanowów, przez co podlegały wpływom kultury z Sankt Petersburga. Dochodziły do nich impulsy z kontaktów utrzymywanych przez mieszkańców Warszawy z mieszkańcami innych miast w pozostałych zaborach, zwłaszcza z Poznaniem, Krakowem i Lwowem. Już samo to zapewniało szeroką paletę możliwości kontaktów kulturowych. Które z nich preferowali Polacy zamieszkujący te miasta? Które Żydzi? Jak zachowywali się mieszkańcy innego pochodzenia? Już pierwszy rzut oka na akademickie biografie mieszkańców dziewiętnastowiecznej Warszawy pozwala stwierdzić, że kontakty kulturowe wykraczały daleko poza powiązania z Francją, Rosją i Polską, że wiedza i kultura docierały również z innych obszarów, i to przekraczając liczne granice kulturowe. Młodzież akademicka w związku z brakiem własnych placówek edukacyjnych lub ich niedoskonałością studiowała w całej Europie, gromadząc różnorodne doświadczenia i wrażenia. Inteligencja miejska przez całe stulecie dbała o ponadnarodowe formy kultury i nawiązywała ponadterytorialne sieci kontaktów, dzięki którym możliwa był wymiana wielu idei i treści. W ten sposób Warszawa mogła stać się miastem istotnym w kontekście kultury europejskiej. To „umiejscowienie” w Europie i powiązania w dziedzinie kultury i nauki, powstałe w XIX wieku i tworzące fundamenty politycznych procesów w XX wieku, są dotychczas jedynie w niewielkim stopniu uwzględniane i zbadane.
W związku z powyższym celem naszkicowanego projektu badawczego jest udokumentowanie dla XIX wieku europejskiego „umiejscowienia” warszawiaków pod względem kultury i nauki, odtworzenie nauki wymiany kulturowej i naukowej, oraz pokazanie ich wpływu na rozmaite dyskursy w społeczeństwie oraz na innowacje, w czym istotną rolę odgrywało także stykanie się środowisk polskiego i żydowskiego oraz ich aspiracje. Punkt wyjścia stanowi przy tym podstawowe założenie, że procesy „umiejscawiania się” w Europie i tworzenia europejskich powiązań na różnych polach oraz wymiany kulturowej i naukowej doprowadziły do powstania gęstych sieci kontaktów na kontynencie, wpływających również na narodową tożsamością warszawiaków.

Grupę aktorów na tej scenie kulturalno-naukowej będącą przedmiotem badania stanowią mieszkańcy Warszawy z roczników 1770-1870, którzy studiowali za granicą i którzy zdobyte tam doświadczenia i kontakty wnieśli do życia zawodowego w Warszawie. W centrum zainteresowania znajduje się problem wymiany kulturowej i naukowej, rozumianej jako przeniesienie i przejęcie nowych treści, oraz poruszanie się między różnymi kontekstami, włącznie z potencjalną transformacją, jak również efekty lustrzane i mechanizmy wzajemnych wpływów. Chodzi przy tym o różnorodne i dynamiczne procesy, w których stale dokonuje się wielokrotne kodowanie tożsamości indywidualnej i zbiorowej w zależności od kontekstu i punktów odniesienia. Należy przyjąć założenie, że w przypadku tak pojmowanego zjawiska wymiany uwaga badacza kieruje się na procesy społeczne sytuujące się między motywacjami osobistymi a układem warunków strukturalnych.

W oparciu o inne badania nad dziewiętnastowiecznymi procesami wymiany kulturowej można przypuszczać, że zachodziły one nie tyle między narodową polaryzacją, co wpisywał się w nie z góry przy całej ich różnorodności ‘wymiar europejski’. Jako podmioty wymiany analizowane są sylwetki warszawskich studentów lub tych, którzy studiowali za granicą, a dziewiętnastowieczna Warszawa była dla nich miejscem wykonywania zawodu lub miastem, wokół którego koncentrowało się ich życie. Ich doświadczenie i pozycja społeczna, interakcje oraz wytworzone przez nich treści kulturowe i naukowe stanowią istotny czynnik decydujący o całokształcie tej wymiany. Można w nim wyróżnić z jednej strony także wielorakie złożone procesy, przebiegające często przez ‘stacje pośrednie’, z drugiej strony zjawiska transferu negatywnego odgrywają w nim również pewną rolę. Celem projektu jest pokazanie na przykładzie społeczności warszawskiej powiązań i zjawisk przejściowych w najrozmaitszych dziedzinach kultury, które dotychczas z różnych względów (m.in. inną perspektywą badawczą) były sobie przeciwstawiane.
W szerszym kontekście poruszane są ponadto następujące kwestie: Jak rozwijały się rozległe ponadnarodowe sieci przyjaźni lub ponadnarodowych interakcji? Czy dochodziło do wspólnych prac naukowych oraz jak rozwijała się „nauka” jako idea definiująca prace akademickie? Jak powstawały kontakty interdyscyplinarne, międzynarodowe, międzywyznaniowe i wewnątrzżydowskie? Jaki wpływ miały nowe możliwości podróżowania na wybór miejsca studiów i wzrost liczby studentów (w szczególności w związku z nowymi połączeniami kolejowymi)? Jakie trwałe efekty wynikały z ponadnarodowej komunikacji między poszczególnymi metropoliami, z ewentualnego rozwoju tożsamości narodowej podczas studiów oraz ze współoddziaływania umiędzynarodowienia kontaktów i idei państwa narodowego? Interesujące są oprócz tego owe segmenty badań odzwierciedlające stosunki polsko-niemieckie, które między innymi wyjaśniają pozycję języka niemieckiego w miejscowym pluralizmie językowym (m.in. jako języka nauki), oraz wskazówki świadczące o ewentualnych intensywniejszych kontaktach między Berlinem a Warszawą w drugiej połowie XIX wieku.


Karsten Holste: Polityki miejskie w unii polsko-saskiej. Analiza mikrohistoryczna polskiego miasta koronnego Wschowy w perspektywie transnarodowej

Projekt cząstkowy w ramach programu badawczego 1 „Regionalność i powstawanie regionów”
(01.10.2016–30.9.2016)


Projekt, którego celem jest lepsze zrozumienie sprzecznych tendencji rozwojowych polskich miast od końca XVII do połowy XVIII wieku, był realizowany w ramach długoterminowego stypendium Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Na przykładzie położonego nad granicą Śląska wielkopolskiego miasta koronnego Wschowa badany był wpływ politycznych warunków ramowych, migracji i konfliktów wśród elit na rozwój gospodarczy i demograficzny miasta. Skupienie się na Wschowie było uzasadnione dużym znaczeniem tego miasta dla polskiej Korony, jego opartym na sukiennictwie i lniarstwie potencjałem gospodarczym oraz jego nadgranicznym położeniem. We Wschowie struktury polityczne i prawne Rzeczpospolitej Obojga Narodów spotykały się z gospodarczymi i osobistymi związkami ze Śląskiem, katolickie wysiłki kontrreformacyjne z ze ściśle zintegrowaną miejską gminą luterańską o bogatych tradycjach. Król i szlachta aspirowali do sprawowania władzy nad pewnymi swej siły miejskimi elitami, które ze swej strony usiłowały instrumentalizować króla i szlachtę w swoich wewnętrznych konfliktach.


Jens Boysen: „Bracia broni” w radzieckiej strefie buforowej. Narodowa Armia Ludowa NRD a Wojsko Polskie PRL jako filary reżimu krajowego oraz sojusznicy w erze późnego socjalizmu realnego (1968–1990)

Projekt cząstkowy w ramach programu badawczego 4 „Przemoc i obca władza w XX wieku – «stuleciu skrajności»”
(01.12.2010–31.12.2016)

Tematem pracy jest analiza porównawcza roli, jaką Narodowa Armia Ludowa NRD i Ludowe Wojsko Polskie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej odegrały w całości systemu politycznego swoich krajów w latach 80. XX w. – kiedy to rządy komunistów w Polsce podważane były już z wielu stron, w znacznym stopniu także przez siły spoza rządzącej partii PZPR, i z trudem zdołały się utrzymać jeszcze przez jakiś czas dzięki bezpośredniemu przejęciu władzy przez reżim cywilno-wojskowy, dokonanemu w grudniu 1981 r. Istnienie destabilizującego oddziaływania, które taki stan rzeczy musiał, w dalszej perspektywie, wywierać na cały „obóz socjalistyczny“ – co jasno widać po kierownictwie SED –, a także całkowita zależność NRD od istnienia tego obozu doprowadziły w latach 80. do prowadzenia przez SED coraz bardziej konserwatywnej polityki wewnętrznej  i jednocześnie coraz większej aktywności w polityce zagranicznej, przy czym władze NRD musiały lawirować pomiędzy (co najmniej) trzema partnerami, z ich punktu widzenia nieobliczalnymi: „ideologicznie niepewną” Polską, RFN, oficjalnie stanowiącą znienawidzonego wroga klasowego, a w rzeczywistości faktycznego ekonomicznego gwaranta NRD, jak również Związkiem Radzieckim jako swoim gwarantem polityczno-wojskowym, który to jednak, pod rządami Gorbaczowa, zaczął stopniowo odchodzić od swoich założeń ideologicznych oraz geopolitycznych.

Szczególnie istotna jest kwestia postaw w obu armiach, w tym przede wszystkim nastawienia ściśle związanego z rządzącą partią korpusu oficerskiego, z uwagi na fakt, że we wczesnych latach 80. po raz ostatni doszło do zaostrzenia wyścigu zbrojeń, co poskutkowało postępującą, wewnętrzną militaryzacją. Jako szczególne zjawisko należy także rozpatrzeć sytuację, że w Polsce, za rządów Jaruzelskiego, armia przez kilka lat bezpośrednio – i pomimo formalnie nadal obowiązującego „realnego socjalizmu” – sprawowała władzę, odwołując się do starszych tradycji narodowych. Z kolei, od lat 70. NRD nie mogło wzgl. nie chciało już więcej odwoływać się to tego rodzaju narodowych uzasadnień i stąd, jako jedyne państwo KBWE, do swej legitymizacji używało konfrontacji systemów. Korpusy oficerskie Układu Warszawskiego, pomimo wszystkich dzielących je różnic, były podobnie wychowywane i współpracowały ze sobą od dziesięcioleci. Warto także zauważyć, że Związek Radziecki, w granicach wyznaczanych swoimi aktualnymi interesami, związanymi ze sprawami bezpieczeństwa zezwalał „państwom satelickim” na niezbędny obszar swobody. Trzeba również wziąć pod uwagę fakt, że armia, w przeciwieństwie do rozmaitych grup paramilitarnych, zarówno w NRD, jak i w Polsce ostatecznie nie starała się używać siły wobec opozycji.

W związku z tym w niniejszym projekcie należy uwzględnić trzy aspekty: indywidualne wewnętrzne stosunki cywilno-wojskowe, postawę sąsiednich państw w stosunku do siebie oraz do Związku Radzieckiego, w obrębie rozpadającego się Układu Warszawskiego, jak również znaczenie narodowych tradycji wojskowych bądź innych czynników normatywnych wpływających na utrzymanie przez armię swojej pozycji w społeczeństwie.


Urszula Zachara-Związek: The Habsburg Wives of Sigismund Augustus. Marrying Cultures – Clashing Cultures

Projekt cząstkowy w ramach programu badawczego 2 „Religia, polityka i gospodarka w Polsce średniowiecznej i wczesnonowożytnej”
(01.01.2014–31.12.2016)

Realizowany temat jest częścią projektu „Marrying Cultures. Queens Consort and European Identities 1500–1800“, finansowanego przez HERA. Jego celem jest rekonstrukcja różnych aspektów wymiany kulturowej związanej z małżeństwami króla Zygmunta Augusta z habsburskimi arcyksiężniczkami – Elżbietą (małżeństwo w latach 1543–1545) i Katarzyną (małżeństwo w latach 1553–1572).

W centrum zainteresowań znajdują się postaci arcyksiężniczek Elżbiety i Katarzyny oraz ich funkcjonowanie na dworze królewskim w Polsce. Kluczową kwestią będzie próba odpowiedzi na pytanie, czy i w jaki sposób przyczyniły się one do wprowadzenia jakichś nowości w szeroko rozumianym obszarze kultury – w ceremoniale dworskim, sposobie organizacji dworu, praktykach religijnych, literaturze, muzyce itp. Z tym wiąże się kwestia, w jakich obszarach było możliwe wprowadzanie innowacji, a w jakich nie i dlaczego. Istotne będzie także zbadanie, w jakich kierunkach przebiegała wymiana kulturowa i czy Habsburżanki przyjmowały także wzorce, z którymi zetknęły się na dworze swojego małżonka.

Punktem wyjścia do badań jest próba charakterystyki środowisk, w których wychowali się przyszli małżonkowie i określenie ich „kapitału kulturowego”. Ważnym pytaniem jest, czy można w ogóle zdefiniować „kulturę habsburską” i „kulturę jagiellońską” w połowie XVI w. Z pewnością nie były to twory jednorodne, ściśle określone, ale można porównywać ich elementy składowe, np. postrzeganie roli królowej i sposoby jej realizacji. Wiąże się z tym także pytanie, na ile możliwości działania królowej wynikały z narzuconych jej ram, będących wynikiem funkcjonujących przekonań, a na ile istotną rolę grały indywidualne cechy charakteru, pozwalające te ramy przekraczać.

Szczególne możliwości odpowiedzi na powyższe pytania daje porównanie funkcjonowania na dworze jagiellońskim dwóch habsburskich arcyksiężniczek, rodzonych sióstr, które w niedługim odstępie czasu zostały żonami tego samego władcy. Inne były wprawdzie okoliczności zawarcia obu tych małżeństw – w momencie zawarcia związku małżeńskiego z Elżbietą Zygmunt August nie był jeszcze w pełni samodzielnym władcą, jak to miało miejsce przy małżeństwie z Katarzyną. W przypadku Katarzyny należy także wziąć pod uwagę wpływ jej pierwszego, krótkotrwałego małżeństwa z księciem mantuańskim, Franciszkiem III Gonzagą. Niemniej jednak porównanie takie stwarza perspektywy uchwycenia szeregu prawidłowości i odniesienia ich do funkcjonujących w literaturze teoretycznych modeli transferu kulturowego.


Iwona Dadej: Geschlechterordnung in polnischen wissenschaftlichen Strukturen 1890–1952. Veränderungen, Kontinuitäten und Brüche

Teilprojekt im Forschungsbereich 4 „Gewalt und Fremdherrschaft im ‘Zeitalter der Extreme’“
(1.1.–31.12.2016)


Das Projekt, dem sich die Bearbeiterin als Langzeitgastforscherin widmete, trug ursprünglich den Titel „Ideelle Gemeinschaften zwischen utopischen Entwürfen und radikalen Projekten. Streifzüge durch reformerisches Gedankengut im polnischen Kontext, 1880–1965“ und befasste sich in seiner Anfangsphase mit utopischen Gedanken und Vorstellungen in Künstler- und akademischen Kreisen des polnischen Exils. Im Zentrum standen dabei zunächst radikale Gedankenexperimente von Vertretern dieser Kreise, die sich aus deren gesellschaftlichen Erfahrungen speisten und eine Plattform für zukunftsorientierte Vorstellungen und gegenwartskritisches Handeln bildeten. Diese Fragen sollten mittels der zwei zentralen analytischen Kategorien Nation und Geschlecht untersucht und die Wege des Transfers vom transnationalen zum partikularen Kontext nachgezeichnet werden.

In der ersten Jahreshälfte 2016 wurde die Konzeption des Projekts im Zuge der Bewerbung um Fördermittel beim Nationalen Wissenschaftszentrum (Narodowe Centrum Nauki) erweitert. Das erweiterte Projekt „Geschlechterordnung in polnischen wissenschaftlichen Strukturen 1890–1952. Veränderungen, Kontinuitäten und Brüche“ wurde bewilligt. Dank der zugesagten Finanzierung wird die Bearbeiterin die Arbeit am Projekt im Rahmen des dreijährigen Programms FUGA 5 ab dem 1. Januar 2017 am Institut für Geschichte der Polnischen Akademie der Wissenschaften (IH PAN) fortsetzen.

Bei dem bewilligten Projekt geht es primär darum, die Beschäftigung polnischer wissenschaftlicher Strukturen und Denkkollektive mit Fragen des Geschlechterverhältnisses in der Langzeitperspektive – von den Anfängen bis zur Gründung der Polnischen Akademie der Wissenschaften im Jahre 1952 – zu untersuchen. Das Projekt baut zum Teil auf der ursprünglichen Idee auf, die utopischen Vorstellungen von Geschlechterordnung um 1900 und die damals entworfenen Zukunftsvisionen im Bereich der Geschlechterverhältnisse zu untersuchen. Daher werden auch die theoretischen Konzepte und Perspektiven übernommen, darunter die Untersuchung der utopischen Gedankenexperimente zu einer künftigen Geschlechterordnung in akademischen Kreisen. Analysiert werden u.a. die Wege des Transfers und der „Übersetzung“ der reformerischen Gedanken in den polnischen Kontext. Hierbei geht es um Zukunftsvisionen und radikale Manifeste, die Bilder von Frauen als wissenschaftlich kreative und produktive Protagonistinnen entwarfen, welche dadurch die Modernisierung der Gesellschaft mitgestalten (Mary E. Bradley, Meta von Salis-Marschlins). Der Wissenschaftsbetrieb kann als ein Ort beschrieben werden, der auch als Labor diente, in dem sich die Fortentwicklung der Geschlechterbeziehungen (zunehmende Präsenz von Frauen an Universitäten, Veränderung ihrer Stellung in Hierarchien und ihrer gesellschaftlichen Position) manifestierte. In dem Projekt werden allgemeine Konzepte der historischen Geschlechterforschung (wie Karin Hausens Thesen zur Geschlechterordnung) ebenso angewendet wie theoretische Zugänge und Konzepte der Wissenschaftsforschung (Theresa Wobbe, Margaret W. Rossiter, Londa Schebinger) und die empirisch fundierten Arbeiten deutscher Forscherinnen wie Petra Hoffman und Annette Vogt.

22
lis
Kolokwium
Maren Hachmeister (Graduiertenschule für Ost- und Südosteuropastudien, Monachium)
Czytaj więcej