Przemoc i obca władza w XX wieku – „stuleciu skrajności”


Wstęp

Wiek XX bywa nazywany „wiekiem skrajności”, a jego następstwa dotknęły w szczególności Europę wschodnią i środkowowschodnią. Już w czasie pierwszej wojny światowej ujawnił się jakościowo nowy wymiar wojny totalnej, którą umożliwił postęp techniczny oraz nowe radykalne ideologie. Podczas drugiej wojny światowej rozwijające się systemy totalitarne doprowadziły do eskalacji przemocy na niewyobrażalną dotychczas skalę. Jej manifestacją była tyrania niemieckiego i sowieckiego reżimu okupacyjnego, które wyróżniały się szczególną brutalnością w Polsce. Ludność zamieszkująca okupowane tereny stała się ofiarą gospodarczego wyzysku, przemocy seksualnej i politycznych czystek. Stopień nasilenia się terroru widać przede wszystkim w polityce eksterminacyjnej obu systemów totalitarnych. W tym kontekście jednak bezprecedensowe były systematyczne masowe mordy europejskich Żydów dokonane przez Niemców.

Przedmiotem zainteresowania w ramach obszaru badawczego nr 4 jest wiek XX w opisanych powyżej aspektach, od czasów pierwszej wojny światowej aż do upadku komunizmu w Europie środkowowschodniej. Poszczególne projekty skupiają się na kwestiach niemieckiej okupacji podczas pierwszej, a przede wszystkim drugiej wojny światowej, oraz jej wpływu na kształt społeczeństw powojennych. Ponadto w ramach czwartego obszaru badawczego analizowany jest system komunistyczny i jego skutki. W poszczególnych projektach „wiek skrajności” badany jest z różnych perspektyw badawczych i przy wykorzystaniu różnych ujęć metodologicznych. Obejmują one analizę nie tylko wypowiedzi świadków i uczestników, ale również źródeł administracyjnych tworzonych zarówno z perspektywy niemieckiej, jak i państw okupowanych, w tym między innymi tradycyjnie pojmowaną dokumentację urzędową, dokumenty osobiste czyli tzw. egodokumenty (czyli wszelkiego typu wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, autobiografie), akta sądowe, archiwa zakładowe czy dwudziestowieczne media. W tym celu sięga się zarówno po społeczno- i gospodarczo-historyczne analizy, jak i rozważania z dziedziny historii mentalności i kultury. W ramach projektów wykorzystywane są także metodologicznie najnowsze podejścia na przykład do sprawców, ofiar i stosunków między płciami.


Projekt cząstkowy 1

Zniszczona architektura jako algorytm szyfrowania przemocy

Opracowanie: Annika Wienert

Projekt dotyczy obrazów zniszczonych obiektów architektonicznych, które powstawały po drugiej wojnie światowej, zyskały popularność w mediach masowych, sztuce, a także w kulturze popularnej i alternatywnej. Jego celem jest zbadanie, jak kszałtowało się znaczenie obrazów zniszczonych budowli. W centrum zainteresowania stoi sposób ilustrowania za pomocą architektury określonych doświadczeń przemocy i obcej władzy. Podstawę projektu stanowi teza, że zdjęcia zniszczonych obiektów architektury w szczególny sposób stosowane i rozumiane są jako kod, który odwołuje się do przemocy i jej doświadczenia. Semantyczne kodowanie jest jednak wielowarstwowe i zmienne, zależy od kontekstu historycznego, społecznego i medialnego.

Badane przykłady skupiają się na Polsce i Niemczech, przy czym jednoczesnych próbach ich międzynarodowej kontekstualizacji. Zakres tematyczny „zniszczonych obiektów architektury po 1945 r.” można podzielić na pięć obszarów: 1. skutki zniszczeń dokonanych podczas drugiej wojny światowej, 2. destrukcyjne procesy twórcze w sztukach wizualnych, 3. pojęcie dekonstrukcji w filozofii i jego przeniesienie na architekturę, 4. destrukcja przez kontrkulturę i wandalizm, 5. upadek miast i jego estetyzacja w wyniku deindustrializacji i gentryfikacji.


Projekt cząstkowy 2

Północne Mazowsze między polską państwowością a niemiecką władzą okupacyjną w połowie XX wieku

Opracowanie: Christhard Henschel

Dziesięć dni po kapitulacji Warszawy, 8 października 1939, ogłoszono utworzenie dekretem Führera nowej „Rejencji Ciechanowskiej” („Regierungsbezirk Zichenau“), którą włączono do prowincji Prusy Wschodnie. Rejencja składała się z powiatów Ciechanów, Maków, Mława, Ostrołęka, Płock, Płońsk, Pułtusk, Przasnysz i Sierpc, należących uprzednio do województwa warszawskiego. Na siedzibę jej prezydium wyznaczono miasteczko Ciechanów, przemianowane na Zichenau. Terytorium Prus Wschodnich poszerzyło się o jedną trzecią, a ich ludność powiększyła się o ok. 800.000 Polaków, 80.000 Żydów i 15.000 Niemców. Niemieckie władze uczyniły rejencję przedmiotem niemieckiej polityki osiedleńczej i ludnościowej. Część ludności polskiej i wszystkich mieszkańców żydowskich wydalono. Osiedlali się tam Niemcy z Prus Wschodnich, ale również z innych części Rzeszy, a napływającym Niemcom bałtyckim przydzielano mieszkania.

Dotychczas powstawały drobne prace, w których badano poszczególne aspekty wydarzeń okupacyjnych. Nie było zaś jeszcze monografii tego regionu pod okupacją i jego specyficznych więzi z prowincją Prusy Wschodnie.

Wojna przyniosła ludności nie tylko zmagania dwóch zbrojnych przeciwników, lecz oznaczała również utratę samodzielnego bytu państwowego i ustanowienie władzy okupacyjnej, opartej na samowoli, zależności i przemocy. Mieszkańcy regionu wypracowali jednak pewne zasady codziennego zachowania, strategie adaptacji i kooperacji, ale również stawiania oporu.

Celem projektu jest osadzenie pięcioletniej historii okupacji w kontekście dziejów Polski w pierwszej połowie XX wieku. Niemiecka okupacja – choć bezprecedensowa w swej gruntownej destrukcyjności – nie uchyliła bowiem procesowego charakteru historii, długofalowych tendencji ani istniejących kontekstów historycznych. Uwzględnienie tych czynników wydaje się kluczowe dla lepszego zrozumienia lat wojny. Wybrana w projekcie perspektywa lokalna i regionalna pozwala włączyć do badania niemieckiej okupacji nabyte wcześniej postawy kulturowe, struktury społeczne i doświadczenia historyczne. W tym kontekście Rejencja Ciechanowska wydaje się szczególnie użytecznym obiektem badań. Jest to bowiem stosunkowo niewielki obszar o specyficznej pozycji wśród narodowosocjalistycznych reżimów okupacyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej. Rejencja została wprawdzie anektowana, a tym samym wcielona do Rzeszy, jednak liczne regulacje prawne nadały jej specjalny status prawny. Inną specyfiką są liczne ambicje osobiste, które wschodniopruski gauleiter Koch wiązał z Ciechanowem jako „kolonialną nową ziemią“.

Ambicją projektu jest prześledzenie poszczególnych aspektów życia pod reżimem okupacyjnym w sposób wykraczający poza periodyzujące daty 1939 i 1945, aby uwypuklić procesowość i cezury badanych wydarzeń oraz umiejscowić je w szerszym procesie historycznym. Dlatego badania ogniskują się na kilku modelowych obszarach tematycznych (przestrzeń, władza, lojalności, przemoc, własność, codzienność, rozumienie historii), rozpatrywanych w studiach przypadków w okresie mniej więcej trzech i pół dekady (1914/18–1950). Przy tej okazji padają pytania o rozmaite aspekty cząstkowe – choćby o wymianę i ciągłość lokalnych elit, zmianę struktury ludności, stabilność i przemiany mentalnych nastawień i sposobów percepcji, o doświadczenie przemocy oraz o charakter lokalnego społeczeństwa i sieci społecznych.

28
lis
Wykład
Prof. dr hab. Jaroslav Miller (Ołomuniec): Eksport Europy Środkowej czy zerwanie ciągłości historii? Powojenna emigracja polityczna w Australii: studium przypadku emigracji z Czechosłowacji w latach 1948–1989
Czytaj więcej