Badania historyczne w Polsce


Archiwa państwowe


Archiwum Sejmu w Bibliotece Sejmowej
Archiwum Sejmu w Bibliotece Sejmowej

Archiwum Sejmu powołane zostało, jako samodzielna komórka organizacyjna w 1990 r. W 1993 r. Archiwum zostało włączone do Biblioteki Sejmowej na prawach jednego z jej wydziałów. Archiwum Sejmu pełni również funkcję archiwum zakładowego Kancelarii Sejmu. Archiwum Sejmu gromadzi dokumentację wytworzoną w wyniku działalności Sejmu, jego organów, biur poselskich oraz komórek organizacyjnych Kancelarii Sejmu.

Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie
Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie

Archiwum Akt Nowych – jedno z trzech polskich archiwów państwowych o charakterze centralnym rozpoczęło swą działalność na mocy dekretu Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z 7 lutego 1919 r. Początkowo nosiło nazwę Archiwum Wojskowe, zostało przekształcone 1 lipca 1930 r.. Nadzoruje pracę archiwów zakładowych naczelnych organów władzy państwowej i urzędów centralnych. Przejmuje dokumentację archiwalną tych instytucji po odpowiednim okresie przechowywania w archiwach zakładowych. W Archiwum Akt Nowych przechowuje się dokumentację z okresu od 1918 roku. Do najciekawszych zbiorów Archiwum Akt Nowych należy Archiwum Polonii.

Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie
Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie

Założone w 1808 r jako Archiwum Ogólne Krajowe, od 1918 r. Archiwum Główne Akt Dawnych obecnie posiada zasób chronologicznie mieszczący się od XII w. do I wojny światowej (za wyjątkiem archiwaliów podworskich i akt metrykalnych z terenów zabużańskich). Obejmuje on archiwalia polskich i obcych (zaborczych) władz, urzędów, instytucji naczelnych i centralnych oraz prowincjonalnych, a także archiwa rodzin i osób o szczególnym znaczeniu z terenów dawnej Rzeczypospolitej (Korony i Litwy), tzw. Prus Południowych i Nowowschodnich (zabór pruski), Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, a także części Galicji (zabór austriacki).

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy z oddziałem w Inowrocławiu
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy z oddziałem w Inowrocławiu

W zasobie Archiwum znajdują się dokumenty powstałe w XIV.-XX. w., m.in. akta miasta Bydgoszczy, Chojnice., dokumenty klasztorów w miastach Brześć Kujawski, Bydgoszcz, Byszewo, Chojnice, Inowrocław, Kcynia, Koronowo, Kruszwica, Łabiszyn, Łobżenica, Markowice, Miechów, Mogilno, Nowe, Pakość, Skępe, Strzelno, Trzemeszno, Topolno, Włocławek, Wysoka, Żnin, oraz Żydowskiej Gminzy Wyznaniowej  w Bydgoszczy. Z okresu XIX. i XX. wieku pochodzą akta pruskiej Regencji w Bydgoszczy (1815-1919, 1939-1945) i w Inowrocławiu (1939-1945), akta urzędów polskich z lat 1920-1939, w tym akta Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego, Komendy Wojewódzkiej Policji Państwowej. W 1989 r. do zasobu Archiwum trafiły akta Archiwum Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Bydgoszczy.

Archiwum Państwowe w Gdańsku z oddziałem w Gdyni
Archiwum Państwowe w Gdańsku z oddziałem w Gdyni

Zbiory Archiwum Gdańskiego zawierają cenne informacje do badań historii Pomorza, stosunków gospodarczych, społecznych i politycznych państw oraz miast regionu nadbałtyckiego, Polski i Europy w okresie od XII wieku do czasów współczesnych.
Materiały pochodzące sprzed 1945 roku stanowią około 55% zgromadzonych zbiorów archiwalnych. Najważniejsze zbiory o znaczeniu historycznym to Akta Miasta Gdańska oraz innych miast, akta administracyjne od XVIII do XX wieku, w tym akta Senatu Wolnego Miasta Gdańska, Komisarza Generalnego Rzeczpospolitej Polskiej w Gdańsku oraz administracji po 1945 roku, a także uchronione od zniszczenia akta Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Zbiory Archiwum Gdańskiego uzupełniają akta partii politycznych i stowarzyszeń, akta instytucji naukowych, edukacyjnych i kultury, akta instytucji gospodarczych, akta sądów i instytucji wymiaru sprawiedliwości, spuścizny i kolekcje osób prywatnych oraz kolekcje fotografii.

Archiwum Państwowe w Katowicach z oddziałami w Bielsku-Białej, Cieszynie, Gliwicach, Oświęcimiu, Pszczynie, Raciborzu i Żywcu
Archiwum Państwowe w Katowicach z oddziałami w Bielsku-Białej, Cieszynie, Gliwicach, Oświęcimiu, Pszczynie, Raciborzu i Żywcu

Archiwum powstało w 1932 r.  jako Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Zasoby stanowiły: akta administracyjne Rejencji Opolskiej odnoszące się do województwa śląskiego, akta władz austriackich dotyczące Śląska Cieszyńskiego oraz akta instytucji polskich z okresu 1918-1922. Od drugiej połowy lat 30. do wybuchu II wojny światowej, starano się uzupełnić zasób poprzez zabezpieczanie i przejmowanie akt pruskich landratur, wydziałów powiatowych i inspektoratów szkolnych. W połowie września 1939 roku Archiwum przejęły niemieckie władze okupacyjne. Odtąd działało jako filia Archiwum Państwowego we Wrocławiu, aż do 1 kwietnia 1941 roku, kiedy to katowicka placówka otrzymała samodzielność jako Staatsarchiv Kattowitz podległe bezpośrednio władzom w Berlinie. Od połowy 1942 roku hitlerowcy rozpoczęli stopniową ewakuację akt archiwum katowickiego do zamków i klasztorów Opolszczyzny oraz w głąb Niemiec - spora część tych akt dotąd nie wróciła do Katowic. Archiwum katowickie posiada najbogatszy w Polsce zbiór akt gospodarczych, spółek, koncernów, przedsiębiorstw, administracji przemysłowej oraz stowarzyszeń pracodawców i pracowników. Akta Górnośląskiego Urzędu Górniczego w Tarnowskich Górach z lat 1750-1864 informują o dawnym górnictwie tarnogórskim. Wielu interesujących informacji dostarczają akta Państwowej Inspekcji Górniczej w Królewskiej Hucie (1797-1922) oraz wszystkich innych urzędów i inspekcji, gdzie znajdują się materiały dotyczące podległych im zakładów.

Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych – Biuro Ewidencji i Archiwum
Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych – Biuro Ewidencji i Archiwum

Powstały w 1991 r. centralny urząd administracji rządowej, którego zadaniem jest podejmowanie działań w celu zapewnienia kombatantom oraz ofiarom represji wojennych i okresu powojennego niezbędnej pomocy i opieki oraz należnego im szacunku i pamięci. Wśród szczegółowych zadań Urzędu znajduje się m.in. podejmowanie inicjatyw związanych z kultywowaniem i upowszechnianiem tradycji walk o niepodległość i suwerenność Rzeczypospolitej Polskiej oraz pamięci o ofiarach wojny i okresu powojennego, a także wydawanie zaświadczeń osobom, którym zostały przyznane uprawnienia kombatanckie.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Biuro Archiwum i Zarządzania Informacją (BAZI)
Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Biuro Archiwum i Zarządzania Informacją (BAZI)

Biuro Archiwum i Zarządzania Informacją tworzy kulturę organizacyjną gromadzenia i optymalnego wykorzystywania wiedzy z zakresu polskiej polityki zagranicznej. Opracowuje standardy komunikacji wewnętrznej i jest odpowiedzialne za prawidłowe wykorzystanie środowiska informatycznego tworzonego na potrzeby zarządzania informacją. Ewidencjonuje i przechowuje w Archiwum MSZ dokumentację związaną z funkcjonowaniem Ministerstwa, udostępnia ją do celów badawczych.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – Biuro Ochrony Informacji Niejawnych – Wydział Central Archiwum
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – Biuro Ochrony Informacji Niejawnych – Wydział Central Archiwum

Do zakresu działania Wydziału – Centralnego Archiwum należy prowadzenie spraw wynikających z nadzoru merytorycznego nad działalnością archiwów wyodrębnionych podległych ministrowi właściwemu w dziale sprawy wewnętrzne; zapewnienie wykonywania zadań archiwów zakładowych dla działów administracja publiczna, informatyzacja, a także wyznania religijne oraz mniejszości narodowe i etniczne; przejmowanie akt z komórek organizacyjnych Ministerstwa; gromadzenie dokumentacji i zabezpieczenie zasobu archiwalnego; opracowanie akt zgodnie z zasadami archiwistyki; udostępnianie akt z zachowaniem obowiązujących procedur w tym zakresie; udzielanie informacji na podstawie posiadanego zasobu archiwalnego w postaci pisemnej odpowiedzi lub reprodukcji dokumentów; brakowanie dokumentacji niearchiwalnej; opracowywanie i opiniowanie projektów aktów prawnych w zakresie kompetencji Wydziału; przekazywanie materiałów archiwalnych do archiwów państwowych.

Archiwum Państwowe w Olsztynie z oddziałem w Nidzicy
Archiwum Państwowe w Olsztynie z oddziałem w Nidzicy

Zdecydowanie największa część zasobu to akta administracji ogólnej (34%), partii politycznych i ruchów społecznych (23%), instytucji wymiaru sprawiedliwości (10%), akt USC i metrykalnych (8%) oraz instytucji wyznaniowych (8%). Do cennych źródeł archiwum należą akta podworskie oraz akta sejmiku prowincjonalnego Prus Książęcych, akta z rewindykacji materiałów archiwalnych wywiezionych z terenów Polski do Niemiec, części niemieckiego Archiwum Państwowego w Królewcu, recesy sejmików stanów pruskich z XVI-XVII w., akta magistratu olsztyńskiego, księgi miast warmińskich (XV-XVII w.) oraz akta Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przejęte po 1990 r.
Dużo bardziej jednorodny jest zasób nidzicki, w którym niemal 80 % stanowią akta administracji ogólnej, nieco ponad 5 % - akta administracji specjalnej. Wśród akt z pozostałych grup klasyfikacyjnych żadna nie przekracza 4%. Zakres chronologiczny akt zasobu nidzickiego obejmuje okres od roku 1945 r. do czasów współczesnych.

Archiwum Senatu
Archiwum Senatu

Archiwum gromadzi dokumentację wytworzoną w wyniku działalności Senatu, jego organów, biur senatorskich oraz komórek organizacyjnych Kancelarii Senatu.

Archiwum Państwowe w Białymstoku z oddziałem w Łomży
Archiwum Państwowe w Białymstoku z oddziałem w Łomży

Zasób archiwum obejmuje materiały od początku XVII w. do czasów najnowszych. Archiwum przechowuje akta administracji państwowej ogólnej i specjalnej, administracji samorządowej, wymiaru sprawiedliwości, notarialne i metrykalne, akta miast i gmin, instytucji finansowych, organizacji spółdzielczych i społecznych, stowarzyszeń i partii politycznych, a także zakładów przemysłowych. W zasobie znajdują się także zbiory kartograficzne i fotograficzne. Do specyfiki zasobu należy także niemal zupełny brak materiałów wytworzonych przez kolejne władze okupacyjne: radzieckie i niemieckie w okresie II wojny światowej.

Archiwum Państwowe we Wrocławiu z Oddziałami w Jeleniej Górze, Kamieńcu Ząbkowickim, Legnice i Lubaniu
Archiwum Państwowe we Wrocławiu z Oddziałami w Jeleniej Górze, Kamieńcu Ząbkowickim, Legnice i Lubaniu

Bogaty zasób archiwum sięga do XIII.w. Zachowały się m.in. Archiwum Elżbietańskie, Zbiór szczątków zespołów podworskich, dokumenty parafii i klasztorów (Śląskie komendy joanitów 1218-1662 r.), towarzystw, stowarzyszeń, dokumenty SA i NSDAP z okresu 1933-1945, z okresu powolnego natomiast Akta Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” (SP), akta gmin, starostw, komitetów i przedsiębiorstw, oraz spuścizn osób prywatnych i działaczy społecznych.

Archiwum Państwowe w Elblągu z siedzibą w Malborku (APE)
Archiwum Państwowe w Elblągu z siedzibą w Malborku (APE)

Zasób Archiwum Państwowego w Elblągu z siedzibą w Malborku składa się obecnie z materiałów archiwalnych przejętych po archiwach powiatowych w Elblągu i Malborku oraz materiałów przejmowanych od 1976 roku tj. po uzyskaniu przez placówkę statutu archiwum rangi wojewódzkiej w odniesieniu do podległego mu kompetencyjnie obszaru. Zasadnicza część zasobu AP w Elblągu obejmuje akta wytworzone po 1945 roku. Wyjątkiem są księgi pruskich urzędów stanu cywilnego oraz akta pozostałe po urzędach administracji pruskiej przejęte wprost z registratur nadzorowanych obecnie jednostek. Składają się na nie w większości akta sądowe i notarialne oraz dokumentacja katastralna. Podstawę zasobu AP w Elblągu stanowią akta powstałe w wyniku działalności administracji ogólnej, zarówno państwowej jak i samorządowej różnych szczebli. Z okresu administracji pruskiej przechowywane są jedynie archiwalia władz powiatowych Malborka tj. Starostwa Powiatowego i Wydziału Powiatowego lat 1799-1944. Obok wspomnianych do najbardziej wartościowych w zasobie archiwum należą również akta Rejencji Kwidzyńskej z lat (1773-) 1808-1939. Znajdujący się w zasobie fragment tego zespołu, liczący blisko 14000 j.a. tworzą m.in. akta Wydziału Kościołów i Szkół, obrazujące system organizacji szkolnictwa powszechnego i sieci parafialnej w tej części Prus Zachodnich.

Archiwum Państwowe w Zielonej Górze z siedzibą w Starym Kisielinie i z oddziałami w Wilkowie k/Świebodzina i Żarach
Archiwum Państwowe w Zielonej Górze z siedzibą w Starym Kisielinie i z oddziałami w Wilkowie k/Świebodzina i Żarach

Najstarsze dokumenty w zasobie pochodzą z XIV.-XVII w. Są to akta parafii rzymskokatolickich i ewangelickich, akta różnych miast, cech i poszczególnych rodów. Szczątkowo zachowały się dokumenty z okresu II. Wojny światowej. Natomiast zdecydowana większość archiwaliów powstało po 1945 r.

Archiwum Państwowe w Kaliszu
Archiwum Państwowe w Kaliszu

Zdecydowana większość akt została wytworzona przez organa administracji ogólnej - państwowej i samorządowej, następnie partie polityczne i ruchy społeczne, instytucje wymiaru sprawiedliwości i urzędy stanu cywilnego. Pozostała dokumentacja to spuścizna aktowa organów administracji specjalnej, spółdzielni, związków zawodowych, instytucji finansowych, gospodarczych, oświatowych i kulturalnych, a niewielka część zasobu to zbiory i spuścizny osób prywatnych. Większość archiwaliów pochodzi z XIX i XX wieku, wcześniejsze dokumenty są wyjątkiem.  Specyfiką kaliskiego archiwum jest to, że działając na terenie dwóch b. zaborów - pruskiego i rosyjskiego (granicą była rzeka Prosna) - przechowuje akta wytworzone przez dwa różne systemy kancelaryjne, pisane w dwóch różnych językach (niemieckim i rosyjskim).

Archiwum Państwowe w Kielcach z oddziałami w Jędrzejowie, Pińczowie, Sandomierzu i Starachowicach
Archiwum Państwowe w Kielcach z oddziałami w Jędrzejowie, Pińczowie, Sandomierzu i Starachowicach

Zasób Archiwum Państwowego w Kielcach to akta miast, gmin i cechów, administracji ogólnej i specjalnej, wymiaru sprawiedliwości, przedsiębiorstw  oraz instytucji gospodarczych, a także  szkół instytucji społecznych, stowarzyszeń, majątków  ziemskich, osób i rodzin. Zakres chronologiczny zasobu to głównie XIX i XX wieku, choć najstarsze dokumenty  datowane są na wiek XV. Okres rozbiorowy to podstawy zasobu Archiwum. W wyniku transformacji zmian ustrojowych i terytorialnych miasta Kielce zyskało status stolicy guberni, na terenie której ukonstytuowały się organy administracji państwowej szczebla (wojewódzkiego) gubernialnego, powiatowego i gminnego; administracji specjalnej, wymiaru sprawiedliwości, wojska, policji, itp. W odniesieniu do okresu II wojny światowej baza źródłowa jest bardzo skromna. Okres powojenny  charakteryzuje się trzema cezurami ustrojowymi, zawierającymi w latach 1944/45-1950; 1950 - 1973/75; 1975 - 1990, przy czym dominującą rolę odgrywały instytucje rad narodowych szczebla wojewódzkiego, powiatowego, gromadzkiego i gminnego: Wojewódzka Rada Narodowa w Kielcach (1944-1950), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach (1950 - 1974), Wojewódzka Rada Narodowa w Kielcach (1974-1990).

Archiwum Państwowe w Koszalinie z oddziałami w Słupsku i w Szczecinku
Archiwum Państwowe w Koszalinie z oddziałami w Słupsku i w Szczecinku

Zasób archiwalny Archiwum Państwowego w Koszalinie tworzy obecnie 859 zespołów archiwalnych z lat 1555-2003. Akta poniemieckie z lat 1555 –1945, na które składa się 281 zespołów liczących 73 035 jednostek (ponad 1000 metrów bieżących akt). Zdecydowana większość to akta wytworzone przez pruską, a później niemiecką administrację państwową, np. Rejencja Koszalińska /Regierung Köslin/ - odpowiednik współczesnego urzędu wojewódzkiego, landratury /Landratamt/ w Bytowie, Człuchowie, Złotowie i Wałczu – odpowiedniki polskich starostw powiatowych, 115 urzędów stanu cywilnego, sądy obwodowe /Amtsgericht/ w Białogardzie, Bobolicach, Drawsku Pomorskim, Jastrowiu, Karlinie, Kołobrzegu, Koszalinie, Mirosławcu, Połczynie Zdroju, Sianowie, Świdwinie, Wałczu i Złotowie, urzędy katastralne /Katasteramt/ w Białogardzie, Koszalinie, Szczecinku i Złotowie oraz akta miast m.in. Koszalina, Człuchowa i Czaplinka. Akta polskie z lat 1945 – 2003, to 578 zespołów liczących 89 286 jednostek (prawie 1500 metrów bieżących akt). Obok akt administracji państwowej, jak rady narodowe różnych szczebli z lat 1950-1975, urzędy wojewódzkie w Koszalinie z lat 1973-1975 oraz z lat 1990-1998, do najważniejszych należą akta Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Koszalinie oraz komitetów powiatowych, miejskich i gminnych PZPR. Materiały ilustrujące rozwój gospodarczy województwa koszalińskiego zawierają 74 zespoły przedsiębiorstw, zjednoczeń, banków i spółdzielni.  Do ciekawszych zespołów należą także Delegatura w Koszalinie Najwyższej Izby Kontroli oraz Bałtycki Teatr Dramatyczny im. J. Słowackiego w Koszalinie.

Archiwum Państwowe w Krakowie z oddziałami w Bochni, Nowym Sączu i Tarnowie oraz z ekspozyturą w Spytkowicach
Archiwum Państwowe w Krakowie z oddziałami w Bochni, Nowym Sączu i Tarnowie oraz z ekspozyturą w Spytkowicach

2 września 1878 r. rozpoczęło działalność Archiwum Krajowe Aktów Grodzkich i Ziemskich w Krakowie i tę datę uznaje się za początek Archiwum Państwowego w Krakowie. W latach 1919-1936 – Archiwum nazwano Archiwum Ziemskie, a od 1936 r. – Archiwum Państwowe w Krakowie. Równolegle w XIX w. Rada Miasta Krakowa uchwałą z 2 czerwca 1887 r. powołała do życia Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa. W 1951 r. zostało ono włączone do sieci archiwów podległych Naczelnemu Dyrektorowi Archiwów Państwowych, a w 1952 r. włączone do Archiwum Państwowego w Krakowie.

Archiwum Państwowe w Gorzowie Wielkopolskim
Archiwum Państwowe w Gorzowie Wielkopolskim

Zasób gorzowskiego Archiwum składa się z dwóch zasadniczych części. Pierwsza z nich to akta wytworzone do 1945 r., m.in. akta miasta Gorzowa i innych miast. Z aktów niemieckich cenne są także akta sądów w Gorzowie i Drezdenku oraz akta szpitala psychiatrycznego w Międzyrzeczu, które zawierają ślady masowych eutanazji w czasie II wojny światowej. Z akt polskich to najciekawszych należą akta polskiej administracji. Biblioteka zawiera m.in. (zdekompletowane) roczniki przedwojennych niemieckich gazet i dzienników gorzowskich.

Archiwum Państwowe w Lesznie
Archiwum Państwowe w Lesznie

W zasobie powstałego w 1950 r. Archiwum znajdują się obecnie akta od końca XVIII w. do czasów współczesnych. Są to materiały archiwalne wytworzone przez administrację ogólną, samorząd terytorialny, administrację specjalną, komisje wyborcze, zespół poselski, wymiar sprawiedliwości, banki, kasy oszczędności, przedsiębiorstwa i instytucje gospodarcze, szkoły i zakłady wychowawcze, instytucje kulturalne, fundacje, gminy wyznaniowe, partie polityczne, związki zawodowe, organizacje społeczne, kulturalne, sportowe i zawodowe. Dużą wartość ma również księgozbiór, liczący około 4 tys. woluminów książek i czasopism.

Archiwum Państwowe w Łodzi z oddziałem w Sieradzu
Archiwum Państwowe w Łodzi z oddziałem w Sieradzu

Zasób Archiwum stanowią przede wszystkim akta XIX i XX-wieczne. Największa jego część to dokumenty władz samorządowych oraz administracji państwowej z terenu dawnych Guberni Piotrkowskiej oraz Kaliskiej, a także późniejszego województwa łódzkiego. Cenne dla badań genealogicznych i biograficznych są XIX-wieczne akta stanu cywilnego. Charakterystyczne dla Archiwum łódzkiego są akta dawnych fabryk, instytucji bankowych i kredytowych. W zbiorach znajdują się także akta instytucji wymiaru sprawiedliwości, szkół, rodzinno-majątkowe, partii politycznych z lat 1945-1990 oraz organizacji i stowarzyszeń społecznych. Cennym uzupełnieniem zasobu są zbiory: druków i pism ulotnych, dyplomów (najstarszy dokument z 1331 r.), ikonograficzny, kartograficzny oraz teatraliów łódzkich. Archiwum dysponuje też biblioteką posiadającą bogaty zbiór wydawnictw regionalnych.

Archiwum Państwowe w Lublinie (APL) z oddziałami w Chełmie, Kraśniku i Radzyniu Podlaskim
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL) z oddziałami w Chełmie, Kraśniku i Radzyniu Podlaskim

Zasób archiwum Państwowego w Lublinie należy do jednych z najcenniejszych pod względem historycznym w Polsce. Zasięg terytorialny przechowywanych akt to w zasadzie obszary pomiędzy Wisłą, Bugiem i Sanem. Najstarszym przechowywanym dokumentem pochodzi z 1317 r., natomiast najnowsze materiały pochodzą z 1999 r. Jako jedno z niewielu archiwów w Polsce Archiwum w Lublinie posiada niezbędne źródła do badań różnych problemów w epoce I Rzeczypospolitej. Częścią zasobu stanowią księgi szlacheckich sądów stanowych, spośród których najlepiej zachowane są zespoły ksiąg grodzkich i ziemskich. Okres Księstwa Warszawskiego jest reprezentowany przez szczątkowo zachowane zespoły prefektów departamentów lubelskiego i siedleckiego oraz dyrektorów skarbu publicznego tychże jednostek administracyjnych. Bogato udokumentowany jest okres zaboru rosyjskiego. Mocno uszczuplone, jednak wykraczające znacznie poza tematykę regionalną, są materiały z lat okupacji hitlerowskiej: przede wszystkim władz i urzędów okupacyjnych, ale też organizacji polskich i żydowskich, z reguły wielce niekompletne zespoły akt miast i gmin wiejskich akta konspiracyjnych organizacji zbrojnych. Akta po 1944 roku, to przede wszystkim materiały wytworzone przez różne szczeble administracji ogólnej i specjalnej, sądy, prokuratury, przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze, szkoły, związki zawodowe, organizacje i partie polityczne, placówki kulturalne oraz dawne archiwum KW PZPR w Lublinie. Trzeba jeszcze wskazać na obfitość i różnorodność źródeł w zasobie APL do dziejów ludności żydowskiej. Dużo wpisów dotyczących Żydów jest w księgach grodzkich i miejskich. Dla kolejnych stuleci już niemal każdy zespół zawiera odnoszące się do nich informacje z różnych dziedzin życia. Zespoły akt wytworzone bezpośrednio przez tę grupę wyznaniową to akta Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, rad żydowskich w okresie okupacji hitlerowskiej oraz księgi metrykalne wyznania mojżeszowego.

Archiwum Państwowe w Opolu
Archiwum Państwowe w Opolu

Jednym z najbardziej wartościowych zespołów zasobu Archiwum Opolskiego jest Naczelne Prezydium Prowincji Górnośląskiej w Opolu z lat 1844-1941. Jest to materiał źródłowy dotyczący mniejszości polskiej, spraw żydowskich oraz życia społeczno-politycznego na Górnym Śląsku. Akta starostw powiatowych oraz wydziałów powiatowych sięgają pierwszej połowy XVIII wieku, akta miast są najstarszymi sięgają połowy XIII wieku a kończą się na ogół w latach 1942-1945. W aktach miasta Opola znajdują się dokumenty cesarzy niemieckich, królów czeskich oraz różnych książąt. Akta instytucji polskich działających na Śląsku stanowią cenne źródło do badania mniejszości polskiej na Śląsku Opolskim. Osobną grupę dokumentów stanowią akta sądowe i notariuszy oraz księgi metrykalne Urzędów Stanu Cywilnego z terenu całego województwa opolskiego z lat 1874-1897. Na uwagę zasługuje również przechowywana w Archiwum Państwowym w Opolu kolekcja map z okresu XIX i XX wieku. W aktach z okresu od 1945 r. należy zaliczyć akta byłego KW PZPR w Opolu oraz Rejencję Opolską.

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim z oddziałem w Tomaszowie Mazowieckim
Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim z oddziałem w Tomaszowie Mazowieckim

Zasób archiwum zawiera akta powstałe w XVIII. i XIX. wieku. Są to akta miast, gmin, starostw i innych instytucji administracyjnych, kancelarii, szkół, przedsiębiorstw, cech, itd.. W zasobie znajdują się również akta kościelne oraz spuścizny osób prywatnych.

Archiwum Państwowe w Płocku z oddziałami w Kutnie i Łęczycy
Archiwum Państwowe w Płocku z oddziałami w Kutnie i Łęczycy

Na zasób archiwum składają się: Akta miast Płocka, Gąbina, Gostynina, Sierpca, Raciąża i Wyszogrodu. Akta z okresów zaboru pruskiego i Księstwa Warszawskiego to szczątkowe pozostałości po funkcjonowaniu Nowo-Wschodniej Pruskiej Kamery Wojennej w Płocku z lat 1794-1804 i Prefekcie Departamentu Płockiego z lat 1808-1815. Akta płockich władz wojewódzkich i gubernialnych z lat 1816-1914. Akta władz i urzędów administracyjnych szczebla powiatowego z okresu międzywojennego. Akta władz terenowych i urzędów administracji państwowej z okresu PRL-u. Akta notarialne z lat 1808-1951. Akta stanu cywilnego z lat 1808-1902 z powiatów: płockiego, gostynińskigo, sierpeckiego. Akta władz szkolnych i nielicznych szkół od początku XIX wieku. Akta organizacji, związków i stowarzyszeń oraz akta przedsiębiorstw.

Archiwum Państwowe w Poznaniu z oddziałem w Gnieźnie, Koninie i Pile
Archiwum Państwowe w Poznaniu z oddziałem w Gnieźnie, Koninie i Pile

Zasób Archiwum obejmuje akt od roku 1153 do czasów najnowszych. Najcenniejsze materiały to dokumenty pergaminowe i papierowe oraz 8800 ksiąg grodzkich, ziemskich, miejskich i cechowych. Ponad połowa zasobu przypada na akta pozostałe po działalności władz, urzędów i instytucji zaborcy. Do największych zespołów należą m.in. Akta miasta Poznania, Namiestnika Rzeszy w Okręgu Kraj Warty, zbiór ksiąg metrykalnych. Archiwum posiada także zbiory kartograficzne i fotograficzne, nagrania dźwiękowe, tłoki pieczętne i pieczęcie oraz dokumentację techniczną, plakaty i afisze.
Archiwum Państwowe w Poznaniu prowadzi działalność popularyzatorską i wydawniczą. Wspólnie z poznańskim oddziałem Stowarzyszenia Archiwistów Polskich wydawany jest Rocznik Archiwalno-Historyczny.

Archiwum Państwowe w Przemyślu
Archiwum Państwowe w Przemyślu

Archiwum gromadzi akta z lat 1291–2007. Do ciekawych zbiór specjalnych należą: zbiór map, głównie z tzw. katastru galicyjskiego, zbiór afiszy, plakatów i druków ulotnych z Przemyśla i spoza miasta, zbiór fotografii oraz rękopisów prac naukowych i literackich. Do najcenniejszych należą archiwalia staropolskie oraz akta instytucji wyznaniowych, np. dokumenty z archiwum biskupstwa greckokatolickiego, obejmującego chronologicznie okres od końca XIII w. aż do likwidacji diecezji obrządku wschodniego w 1946 r., księgi metrykalne obrządku greckokatolickiego z poszczególnych dekanatów eparchii przemyskiej, a także zachowane w szczątkowym stanie metryki gmin żydowskich, ewangelickich i parafii rzymskokatolickich. Wiele możliwości badawczych stwarzają tez materiały kancelarii notarialnych z terenu byłej Galicji oraz Archiwum Zamku Leskiego z lat 1471-1927.

Archiwum Państwowe w Radomiu
Archiwum Państwowe w Radomiu

Zespoły zasobu Archiwum to: Administracja samorządowa – m.in. akta miast z XIX i XX w.; Administracja państwowa, m.in. zespoły Rządów Gubernialnych Radomskich, dokumentujące wszelkie działania władz na znacznych obszarach centralnych ziem polskich w XIX i XX w.; Administracja specjalna, przede wszystkim akta Zarządu Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, Kieleckiej, Lubelskiej i Siedleckiej, który przejął również materiałów innych aktotwórców, m.in. Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu oraz rządów poszczególnych guberni Królestwa Polskiego. Unikalnym w skali kraju zespołem są materiały Naczelnej Rady Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego (Dział Dowodów Osobistych) z lat okupacji niemieckiej. Inne zespoły to Instytucje wymiaru sprawiedliwości, hipoteki, kancelarie notarialne; Urzędy stanu cywilnego, Partie i organizacje polityczne, stowarzyszenia, związki; Przedsiębiorstwa, instytucje gospodarcze, spółdzielnie; Szkolnictwo i oświata. Archiwum dysponuje zbiorem kartograficznym tworzonym przez ponad 3.700 map i planów, powstałych w XIX i XX w. oraz zbiorem plakatów, afiszów i druków ulotnych, zawierający bogate źródła do historii politycznej, gospodarczej, społecznej i kulturalnej Polski.

Archiwum Państwowe w Rzeszowie z oddziałami w Sanoku i Skołyszynie
Archiwum Państwowe w Rzeszowie z oddziałami w Sanoku i Skołyszynie

Archiwum powstało w 1950 r. Większość zasobu stanowią akta powstałe po 1945 r., jak akta Urządów Gmiń i Miast, akta Komitetów Polskiej Partii Socjalistycznej i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Państwowego Urządu Repatriacyjnego, Gromadzkich, Miejskich i Gminnych Rad Narodowych, Powiatowy Inspektoratów Statystycznych, Komisji Wyborczych, jak również Akta Spółdzielni i Przedsiębiorstw, Zarządu Ligi Kobiet i Związku Kółek Rolniczych itp. Do nielicznych zespołów sięgających czasy przed 1945 r. należą Akta Miasta Rzeszowa w lat 1569-1944 i akta innych miast, akta Starostw, Kataster gruntowy z lat 1847-1955 oraz akta Banku Spółdzielczego w Krośnie z lat 1874-1967.

Archiwum Państwowe w Siedlcach
Archiwum Państwowe w Siedlcach

Granice chronologiczne zasobu Archiwum : 1604 – 2008, większość materiałów pochodzi z XIX i XX w. Z okresu staropolskiego zachowało się bardzo niewiele akt; Z okresu rozbiorów najbardziej interesującą grupę stanowią akta wytworzone przez carską administrację: Siedlecki Gubernialny Zarząd Żandarmerii z lat 1876 - 1914 i zarządy żandarmerii dla powiatów: siedleckiego, sokołowskiego i węgrowskiego z lat 1900- 1915. Liczną grupę (ok.30 % zespołów) w zasobie tworzą akta administracji ogólnej państwowej i samorządowej: miejskiej, wojewódzkiej, powiatowej i gminnej. Zasięgiem terytorialnym obejmują powiat: łukowski, garwoliński, mińskomazowiecki, siedlecki, sokołowski i węgrowski z lat 1804-1998. Wśród pojedynczych akt okresu II wojny na uwagę zasługują zbiory afiszów okupacyjnych wydanych w latach 1940-1944 przez dowódców SS i policji Dystryktu Warszawskiego i Lubelskiego, starostów i burmistrzów. W skład zasobu weszło również archiwum historyczne KW PZPR w Siedlcach obejmujące akta komitetów różnych szczebli z terenu woj. siedleckiego z lat 1949-1989 (ok. 20 % zasobu).

Archiwum Państwowe w Suwałkach z oddziałem w Ełku
Archiwum Państwowe w Suwałkach z oddziałem w Ełku

Pojedyncze dokumenty pochodzą z wieku XVII-XVIII. (np. przywileje Radziwiłłów, pokwitowania opłaty kwarcianej ze starostwa augustowskiego, księga ekstraktów przywilejów kamedułów wigierskich). Znacznie lepiej reprezentowany jest XIX wiek. Zachowały się zespoły akt miasta Suwałk i Augustowa, słabiej urzędów administracji ogólnej i specjalnej szczebla powiatowego II połowy XIX w. Dotkliwą luką jest brak zespołów szczebla wojewódzkiego (gubernialnego) zgromadzonych przez pierwsze archiwum suwalskie. Z okresu międzywojennego zachowały się niekompletne zespoły administracji ogólnej i specjalnej szczebla powiatowego. Po niemieckiej administracji okupacyjnej z II wojny światowej pozostały tylko szczątki. Okres po II wojnie światowej został udokumentowany stosunkowo najlepiej, choć i tutaj występują luki. Rysem charakterystycznym tego okresu jest przewaga zespołów administracji ogólnej od najniższego do szczebla powiatowego, a od 1975 r. - wojewódzkiego. Najbardziej charakterystyczną cechą zasobu Archiwum Państwowego w Suwałkach jest duża ilość akt zgromadzonych przez archiwum byłego Sądu Okręgowego: akt stanu cywilnego, notarialnych, hipotecznych z XIX-XX w., a także sądowych z okresu międzywojennego. Akta stanu cywilnego obejmują obszar powiatów suwalskiego i sejneńskiego (wybiegającego poza dzisiejszą granicę państwową na Litwę). Akta W skład zasobu wchodzą nie tylko akta, lecz i dokumentacja o innej formie: ikonografia, zwłaszcza fotografie, dokumentacja geodezyjno-kartograficzna, materiały audio-foniczne i in. Nierzadko dokumentacja ta, poza wartością informacyjną, stanowi zarazem cenne przykłady kultury materialnej.

Archiwum Państwowe w Szczecinie z oddziałami w Międzyzdrojach i Stargardzie Szczecińskim oraz Eksposyturą w Strzmielu (Łobez)
Archiwum Państwowe w Szczecinie z oddziałami w Międzyzdrojach i Stargardzie Szczecińskim oraz Eksposyturą w Strzmielu (Łobez)

Wśród archiwaliów APS znajdują się dokumenty dotyczące m.in. miast pomorskich; najciekawsza jest kolekcja dokumentów gryfińskich, czy też podchodzące z 1293 r. potwierdzenie lokacji Szczecina na prawie magdeburskim. Kancelaria książąt pomorskich (dynastia Gryfitów) reprezentowana jest przez dwa zespoły – Archiwum Książąt Szczecińskich oraz Archiwum Książąt Wołogoskich. Zawierają one bardzo cenne wiadomości o stosunkach wewnętrznych oraz kontaktach zagranicznych państwa pomorskiego. Podstawowe materiały do badań stosunków społeczno-ekonomicznych zawierają akta miejskie, sądowe, zespoły administracji kościelnej, fundacji, klasztorów czy szpitali. Uzupełniają je rękopisy i spuścizny, w których znajdują się m.in. zbiory Loepera, Wehrmanna, Bohlena, Loewego. Dla XIX i pierwszej połowy XX w. najważniejsze są materiały powstałe w wyniku działalności pruskiej administracji państwowej, jak akta Naczelnego Prezydium Prowincji Pomorskiej, Rejencji Szczecińskiej, akta wytworzone przez wydziały powiatowe, sądy, władze miejskie landratury. Zasoby powstałe po 1945 r. zawierają akta Urządu Wojewódzkiego Szczecińskiego, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, wojewódzkich instancji partii politycznych PPR, PPS i PZPR, Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, państwowej i samorządowej administracji powiatowej, aktach miast, pierwszych jednostek gospodarczych, różnego rodzaju instytucji, związków i stowarzyszeń.

Archiwum Państwowe w Toruniu z oddziałem we Włocławku
Archiwum Państwowe w Toruniu oddziałem we Włocławku

Zasób Archiwum zawiera akta z okresu od 1251 r., m.in. akta miasta Torunia i innych miast, gmin i starostw, Archiwum Ksiąg Wieczystych Sądu w Wąbrzeźnie, akta cech, akta notarialne i sądowe, akta Urzędów Katastralnych, Skarbowych i Urzędów Stanu Cywilnego, dokumenty Parafii Rzymskokatolickich oraz Ewangelickich i Żydowskich Gmin Wyznaniowych, Księgi metrykalne, Zbiory archiwalne Towarzystwa Naukowego w Toruniu, różnych towarzystw i stowarzyszeń, archiwalia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego i Rady Narodowej różnych szczebel oraz Komend Powiatowych Policji Państwowej, akta różnych przedsiębiorstw.

Archiwum Państwowe w Częstochowie
Archiwum Państwowe w Częstochowie

Archiwum Państwowe w Częstochowie zostało utworzone w 1950 r. Jego działania obejmują części województwa śląskiego, łódzkiego, opolskiego i świętokrzyskiego. Wśród zgromadzonej dokumentacji znajdują się: akta miast, gmin, cechów, administracji państwowej, jednostek samorządu terytorialnego, zakładów przemysłowych, organizacji gospodarczych, akta rodzinno – majątkowe, partii politycznych, związków, stowarzyszeń i instytucji wyznaniowych oraz zbiory i kolekcje.

Archiwum Państwowe m.st. Warszawy z Eksposyturami w Milanówku i Nidzicy oraz oddziałami w Grodzisku Mazowieckim, Łowiczu, Mławie, Otwocku i Pułtusku
Archiwum Państwowe m.st. Warszawy z Eksposyturami w Milanówku i Nidzicy oraz oddziałami w Grodzisku Mazowieckim, Łowiczu, Mławie, Otwocku i Pułtusku

Zasób archiwum obejmuje zespoły:
- Administracja ogólna państwowa i samorządowa (Rząd Gubernialny Warszawski w Warszawie, Kancelaria Gubernatora Warszawskiego w Warszawie; Komisariat Rządu na m.st. Warszawę w Warszawie; Urząd Gubernatora Dystryktu Warszawskiego), Administracja specjalna i instytucje kontrolne (Zarząd Powiatowy Warszawski, Urząd Informacji i Propagandy województwa warszawskiego), Instytucje wymiaru sprawiedliwości (notariusze w Warszawie), Wojsko i policja (Warszawska Policja Wykonawcza w Warszawie, Zarząd Oberpolicmajstra Warszawskiego w Warszawie), Przedsiębiorstwa i samorząd gospodarczy (Cechy w Warszawie, Biuro Odbudowy Stolicy, Warszawska Dyrekcja Odbudowy, Biuro Planowania Rozwoju Warszawy), Księgi metrykalne i akta stanu cywilnego (rzymskokatolickiego, ewangelicko-augsburskiego, ewangelicko-reformowanego, mojżeszowego, greckokatolickiego/unickiego, prawosławnego), Organizacje i zrzeszenia (stowarzyszenia w Warszawie: charytatywne, zawodowe, kombatanckie, inwalidów, społeczno-polityczne), Instytucje kulturalne, naukowe i inne (muzea w Warszawie, redakcje czasopism w Warszawie), Akta majątków ziemskich, rodów, rodzin, i osób oraz spuścizny (archiwum Stanisława Broniewskiego)
- Zbiorz (afisze, druki ulotne, zbiór ksiąg meldunkowych z Warszawy), Mapy i plany (kolekcja map i planów Warszawy),  Dokumentacja foto- i fonograficzna oraz filmowa (spuścizny fotografików z Warszawy). Oddziały zamiejscowe przechowują wiele cennych materiałów archiwalnych stanowiących ważne źródła do badań regionalnych.

Archiwum Państwowe w Zamościu
Archiwum Państwowe w Zamościu

Zasób Archiwum pochodzi głównie z XIX i XX w., zawiera on akta miast, akta stanu cywilnego parafii różnych wyznań oraz akta notarialne. Zdecydowana większość archiwaliów jednak powstała po 1945 r.

Archiwum Państwowe Dokumentacji Osobowej i Płacowej (APDOP) w Milanówku
Archiwum Państwowe Dokumentacji Osobowej i Płacowej (APDOP) w Milanówku

Archiwum Państwowe Dokumentacji Osobowej i Płacowej jest jedynym archiwum państwowym powołanym specjalnie do gromadzenia, przechowywania
i udostępniania dokumentacji pracowniczej. APDOP istnieje od połowy 2004 roku i
jest jedynym archiwum w Polsce, które  przejmuje na przechowanie dokumentację osobową i płacową na podstawie postanowień sądowych o braku środków finansowych, o jakie mogą się starać syndycy i likwidatorzy. Zgromadzono już dokumentację kilkuset zlikwidowanych firm. Archiwum obsługujemy również firmy, które zlecają obsługę swoich archiwów zakładowych podmiotom zewnętrznym. Szczególny nacisk leży na gromadzeniu dokumentacji osobowej z czasów wojny oraz lat 1945-59, której okres przechowywania już się zakończył. Ambicją archiwum jest gromadzenie dokumentacji największych i najważniejszych zakładów pracy. Od początku roku 2010 gromadzono także materiały archiwalne – przechowywane wieczyście, stanowiące zasób narodowy, specjalnością archiwum jest gromadzenie dokumentacji masowej.

Główny Urząd Statystyczny. Centralne Archiwum Statystyczne
Główny Urząd Statystyczny. Centralne Archiwum Statystyczne

W Centralnym Archiwum Statystycznym przechowuje się materiały archiwalne związane z funkcjonowaniem instytucji statystycznych na ziemiach polskich do roku 1944 oraz działalnością jednostek organizacyjnych podległych i podporządkowanych Prezesowi GUS po 1945 roku, które zakończyły swoją działalność, oraz zbiór dokumentacji własnej GUS i jednostek podległych i podporządkowanych Prezesowi GUS, wytworzonych  po 1945 r.

Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych (NDAP) w Warszawie
Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych (NDAP) w Warszawie

NDAP powstała w 1951 r. na bazie Wydziału Archiwów Państwowych w Ministerstwie Oświaty. Jest to centralny urząd administracji rządowej obsługujący Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych – organ zarządzający archiwami państwowymi w Polsce, podlegający Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Funkcjonuje na podstawie statutu, regulaminu organizacyjnego oraz ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.

23
sie
Kolokwium
Sofiya Grachova (Zentrum für Holocaust-Studien, München)
Czytaj więcej