Nowe konfiguracje imperialne. Dynamika państwa i społeczeństwa w „długim” XIX wieku


Wstęp

Rozbiory Rzeczpospolitej przerwały fazę kryzysu i przełomu w Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim. Przeobrażenie imperialnego układu sił w Europie Środkowej kosztem Rzeczpospolitej położyło również kres próbom wewnętrznej reformy tego zdecentralizowanego państwa o charakterze unii. Nastąpiło teraz konsekwentne wcielanie ziem polskich i litewskich do trzech imperiów rozbiorowych. Wilno, Warszawa, Poznań i Kraków stały się peryferiami w stosunku do ośrodków w St. Petersburgu, Berlinie i Wiedniu. Już po krótkim czasie proces ten przerwały wojny napoleońskie, które przyniosły temu regionowi nowe rozumienie państwa i prawa. Francuski code civil stał się prawnym fundamentem rozwoju kapitalistycznych stosunków produkcji. Jednocześnie spustoszenia spowodowane kampaniami wojennymi, a także kolejne nowe konfiguracje terytorialne – jak choćby krótka faza panowania pruskiego w Warszawie, Białymstoku i Suwałkach – hamowały gospodarcze przejście do nowej epoki. W toku długiego procesu, który rozpoczął się po Kongresie Wiedeńskim i trwał do pierwszych dekad XX wieku, trzy imperia przekształciły się w nowoczesne organizmy państwowe, które w zupełnie nowy sposób zdefiniowały wzajemne relacje między państwem, przestrzenią i społeczeństwem.
W ramach tej długofalowej terytorializacji mocarstwa rozbiorowe wzmacniały swoją obecność na prowincji, ale coraz wyraźniejsza stawała się również obecność peryferyjnych protagonistów w centrach imperiów. Poszczególne projekty badają wzajemny związek między modernizacją struktur państwowych a przemianami społecznymi, które znajdowały wyraz w gospodarce, nauce i kulturze, pod względem politycznym zaś ustawicznie kierowały się przeciwko władzy imperialnej. Wynikające stąd konflikty zostały w znacznej mierze zbadane we wcześniejszych pracach, poświęconych powstaniom w zaborze rosyjskim, stłumieniu ruchów liberalno-narodowych i tak zwanemu Kulturkampfowi w Prusach oraz wywalczeniu znacznej autonomii w łonie monarchii habsburskiej przez Galicję. W tym zespole badawczym początkowa faza nowych konfiguracji imperialnych na początku XIX wieku jest postrzegana jako przełom epok. Poszczególne projekty pytają o długofalowe oddziaływanie procesów politycznych, ekonomicznych i społecznych, które rozpoczęły się w tym okresie, a uwidoczniły w pełni często dopiero w drugiej połowie XIX wieku.
Pierwszy projekt – „Przekształcenia obszarów działalności żydowskich kupców 1772–1850” – dokonuje swego rodzaju głębokiego wiercenia, analizując działalność żydowskich kupców na terenie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Projekt demonstruje, jak sami kupcy reagowali na nowy ład terytorialny i wnosili własny wkład w nową konfigurację, rozszerzając swoją regionalną sieć handlu na znaczne połacie Cesarstwa Rosyjskiego i wzmacniając w ten sposób także swoją pozycję ekonomiczną i społeczną w St. Petersburgu i Moskwie. Drugi projekt cząstkowy – „Panoptikon, Historia więziennictwa na terytorium Polski i Litwy w okresie rozbiorów” – opisuje, jak globalne dyskursy o reformie więziennictwa przez mocarstwa rozbiorowe zmieniły także w Polsce i na Litwie przestrzenny kształt więzień i sposób ich użytkowania. Codzienne życie podczas odbywania kary, którego miejscem w pierwszej połowie XIX wieku bywały często opuszczone klasztory katolickie, stało pod znakiem praktyk religijnych i pracy. Od połowy stulecia dla skazanych budowano specjalnie więzienia z celami.


Projekt cząstkowy 1

Przekształcenia obszarów działalności żydowskich kupców 1772–1850

Opracowanie: Ruth Leiserowitz  

[English description here]

Przedmiot analizy stanowi działalność żydowskich kupców z Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej mieszkających na terenie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (czyli obszarze od Witebska i Mińska przez Dyneburg aż po Wilno i Kowno).
Chronologicznie projekt obejmuje okres rozbiorów oraz lata bezpośrednio po nich, cezurę końcową stanowi wybudowanie kolei. Realizacji projektu towarzyszy następujące pytanie badawcze: w jaki sposób zmiany terytorialne oraz przynależności państwowe wpływały na strategie handlowe, sposoby działania oraz kontakty kupców żydowskich? Analiza ma na celu opisanie przykładów „praktyk przestrzennych” (Henri Lefebvre) oraz pokazanie, w jaki sposób tworzone w praktykach życia codziennego „przestrzenie handlowe” zmieniały się w czasie. Opisane zostaną także zmiany przestrzeni reprezentowania, czyli sposobu postrzegania północnych obszarów dawnej Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej. Dodatkowo przedstawione zostaną nowo powstające układy i powiązania oraz ich terytorialny zasięg.
Podstawowym założeniem projektu jest podważenie obowiązującej w dotychczasowych badaniach tezy o bezproblemowym przekształceniu Polsko-Litewskiej Rzeczypospolitej w Obszar Zasiedlenia Żydowskiego. W tym celu należy zastanowić się, czy opisywani w projekcie kupcy żydowscy zdawali sobie sprawę z historycznych zmian oraz w jaki sposób definiowali na nowo swoją działalność w podzielonej przestrzeni.


Projekt cząstkowy 3

Zapomniana i/albo wybaczona przeszłość? Austria, Prusy i Rosja wobec wysiłków polskich emigrantów na powrót do kraju.

Opracowanie: dr Oliver Zajac

[English description here]

Punktem wyjścia jest pytanie, czy w środowisku Wielkiej Emigracji zdarzały się próby powrotu do kraju. Ramą chronologiczną badań są lata 1831 - 1864, dlatego w centrum zainteresowania znajduje się emigracja „polistopadowa”. Kwestia powrotów była w jej przypadku trudna. Ta grupa była postrzegana jako zagrożenie dla europejskiego ładu. Dlatego też działania emigrantów były śledzone nie tylko przez zaborców, ale również przez władze państw, do któych się udali (głównie Francji). W zdecydowanie lepszej sytuacji byli w drugiej połowie lat 60. XIX wieku wnioskujący o zgodę na powrót emigranci z Galicji po uzyskaniu przez nią autonomii. Obydwa przypadki nie były jednak do tej pory tematem podejmowanym w historiografii. 

Złożoność kwestii powrotów, sprawia, że uwzględnić warto zarówno aspekty społeczne, kulturowe, polityczne, jak i dyplomatyczne. Celem badania nie będzie więc tylko "klasyczny" opis samych prób powrotu, ale uwzględnione zostaną także wyniki analizy różnych aspektów związanych z samym zjawiskiem. Oficjalne prośby o zgodę na powrót są na przykład interesującym źródłem do badań języka wykorzystywanego w komunikacji emigrantów z rządami państw zaborczych. Czy dyskurs ten miał swoją specyfikę? Jaka była typowa dla emigrantów argumentacja stosowana w prośbach (rodzina, bieda lub inne)? Czy może ta komunikacja coś powiedzieć o kwestii identyfikacji narodowej/państwowej/lokalnej emigrantów? 

Celem niniejszego projektu jest zidentyfikowanie i przedstawienie codziennych problemów, z jakimi borykała się społeczność emigrantów. Dominująca w dyskursie o Wielkiej Emigracji bohaterska narracja, rzadko uwzględnia trudne warunki życia i problemy, z jakimi zmagała się ta grupa. Brak znajomości języków obcych lub zawodu w wielu przypadkach przyczyniały się do ubóstwa, samotności i depresji. Dlatego też część emigrantów próbowała wznnioskowac o zgodę na powrót do ojczyzny, mimo że nie było to niepodległe państwo polskie, o które walczyli w latach 1830-1831.

03
paź
Konferencja
Na styku kultur. Kaszubi i inne narody
Czytaj więcej