Funkcjonalność historii w późnej nowoczesności


Wstęp

Od pewnego czasu zachodzą gruntowne przemiany funkcji historii i to zarówno w kontekście publicznej, jak i indywidualnej postawy wobec przeszłości. Rosnącemu prezentyzmowi społeczeństwa konsumpcyjnego towarzyszy coraz wyraźniejsza obecność przeszłości w przestrzeni publicznej, we wszelkiego rodzaju mediach, w rozrywce i w modelach spędzania czasu wolnego, w turystyce a nawet gospodarce. Treści historyczne pojawiają się w programach telewizyjnych, księgarniach i programach wycieczek turystycznych, dobrze sprzedają się gry osnute wokół tematów historycznych, gminy organizują jarmarki średniowieczne, subkulturowe środowiska są zafascynowane średniowieczem, dużym powodzeniem cieszą się różnego rodzaju rekonstrukcje historyczne, przedsiębiorstwa wykorzystują w reklamach tak czy inaczej pojętą „tradycję” a budując swą corporate identity, odwołują się do przeszłości. Retro i comeback to stałe elementy otoczenia współczesnego człowieka.

Częściowo procesy te można wiązać z silną ekonomizacją współczesnego dyskursu politycznego i społecznego, który pozostaje pod wpływem neoliberalizmu. Nie można tu jednak mówić o związku przyczynowo-skutkowym, ale raczej o symptomie głębokich przemian, mających swoje źródło w późnej nowoczesności. Równoczesna pluralizacja i indywidualizacja tożsamości i stylów życia obserwowana zarówno u pojedynczych ludzi, jak i całych zbiorowości, implikuje wcześniej nieznaną różnorodność i elastyczność form zastosowania historii, pojmowania historii i użycia historycznych narracji. Wydaje się, że po dwustu latach historyzmu, mamy obecnie do czynienia ze wzrostem znaczenia estetycznej funkcji przeszłości a dydaktyka historii i pedagogika muzealna muszą zmierzyć się z zasadniczymi pytaniami egzystencjalnymi.

Te właśnie, często sprzeczne zjawiska są przedmiotem projektów opracowywanych w ramach tego programu badawczego. Na plan pierwszy wysuwają się kwestie funkcji i funkcjonalizacji historii, jej użycia i zastosowań a także zmian w pojmowaniu historii oraz zmiany znaczenia takich kategorii jak autentyczność „kostiumu historycznego“ w społeczeństwie konsumpcyjnym. Analizie poddany zostanie również wpływ tych procesów na rolę i społeczną wagę historiografii. Wiąże się to z uwzględnieniem znaczenia przeszłości dla wychowania obywatelskiego i legitymizacji politycznej, jednak opisywany program badawczy wykracza daleko poza ramy nakreślone przed badania nad pamięcią i polityką historyczną.

Dlatego też interesujące wydaje się analizowanie jak w poszczególnych epokach na terenie Europy Środkowo-Wschodniej rozkładało się w czasie zastosowanie historii i jak w związku z tym powstawały się i upowszechniały różnorodne jej nośniki. Nośnikom informacji (szeroko rozumianym) a także transmedialnemu transferowi przypada tu równie istotna rola, co ich twórcom oraz aktorom społecznym transferu. Analizie poddawane będą utrwalone postaci, wydarzenia, miejsca i tematy, funkcjonujące w pamięci obrazy i narracje a także rozpowszechnione w danej zbiorowości obrazy obcego i obrazy jej samej, coraz bardziej zmienne, elastyczne i pluralistyczne. Ważną kategorią badawczą będzie w tych analizach pokolenie.

Obecna sytuacja w Polsce jest pod wieloma względami symptomatyczna dla procesów zachodzących w innych krajach i społeczeństwach Europy, zarazem wykazuje wiele cech szczególnych, wynikających ze specyfiki historycznej i kulturalnej. Z tego względu jest dobrym punktem wyjścia dla analiz transregionalnych lub porównawczych.


Projekt cząstkowy 1

Oryginalny blok wschodni? Sposób prezentacji państwowego socjalizmu w turystyce miejskiej Europy Środkowo-Wschodniej

Opracowanie: Sabine Stach

Wystarczy pobieżny przegląd miejskich ofert turystycznych w Europie Środkowo-Wschodniej, aby dostrzec znaczną liczbę propozycji, dzięki którym turysta bądź turystka stanąć mogą oko w oko z dziedzictwem państwowego socjalizmu. Oprócz prywatnych i państwowych muzeów, miejsc pamięci i parków tematycznych, których tematem przewodnim jest „komunizm”, istnieją również komercyjni organizatorzy turystyki, oferujący – zazwyczaj w języku angielskim – specjalistyczne wycieczki po miastach, poświęcone komunizmowi jako takiemu i jego materialnym pozostałościom. Obok zorientowanych na przygodę tzw. „communist tours“ w zabytkowych pojazdach, coraz większą popularnością cieszą się tzw. „free walking tours“, które często umożliwiają spotkanie z historią najnowszą.

Właśnie te wycieczki po mieście, piesze bądź objazdowe, stanowią temat przewodni projektu badawczego. Skupia się on na guided tour jako podstawowym elemencie turystyki, który obiecuje zarówno przekazanie wiedzy historycznej, jak i rozrywkę i zabawę. Zgodnie z założeniem tylko w ten sposób osoba zainteresowana otrzyma dostęp do miejsc i informacji, które w innym przypadku pozostałyby przed nią ukryte. Zadaniem przewodnika jako pośrednika między kulturami jest wybranie dla gości lokalnego dziedzictwa kulturowego i jego objaśnienie. Zgodnie z hipotezą badawczą polski i czechosłowacki socjalizm państwowy muszą zostać przedstawione w sposób dopasowany do wiedzy i oczekiwań płacących gości z całego świata. Autentyczność – stanowiąca centralny punkt odniesienia dla turystyki – wydaje się przy tym odgrywać określone role na różnych poziomach: obietnica autentyczności „communist heritage tours“ odnosi się do materialnych pozostałości czasów przed 1989 r. tak samo jak do przeżyć turystycznych tu i teraz.

Mimo iż w minionych dwudziestu latach w ramach niemieckich, ale również w ramach polskich badań na temat pamięci i kultury historii przygotowywane były liczne studia na temat najróżniejszych popularnych sposobów przekazywania historii, nie obejmowały one prawie w ogóle komodyfikacji historii w turystyce. Na znaczenie międzynarodowego przemysłu turystycznego wskazuje się co najwyżej na marginesie (np. w badaniach na temat muzealizacji historii). Na razie brakuje konceptualizacji guided tour jako punkt wyjścia do powstawania konkretnych obrazów i mającej wpływ na interpretację historii. I właśnie w tym miejscu rozpoczyna się omawiany projekt badawczy: W oparciu o sposoby prezentacji socjalizmu państwowego w komercyjnej turystyce miejskiej, poszukuje się odpowiedzi na pytanie o mechanizmy działania opowiadania historii podczas oprowadzania. Co się dzieje, kiedy historia staje się przedmiotem usługi w przestrzeni publicznej? Jaki wpływ na opowiadanie mają z jednej strony topografia miasta i wybrana trasa, a z drugiej potrzeba przeżyć i wcześniejsza (wizualna) wiedza turystów? Jakie tematy są poruszane, a jakie pomijane? W jaki sposób można opisać skuteczne w tym zakresie „fikcje autentyczności” (Pirker et al. 2010)? I jak można ująć w sposób teoretyczno-koncepcyjny i niezależny od „punktu widzenia turysty” (Urry 1990) pętlę feedbacku, na którą składają się oczekiwania turysty, komodyfikacja i historia.

Aby odpowiedzieć na te pytania, nawiązuje się do klasycznego podejścia socjologii turystyki oraz do teoretycznych przemyśleń na temat pojęcia heritage. Wychodząc od tezy, że przestrzeń miejska jako taka ma wpływ na sposób przedstawiania i zapamiętywania historii, planowane są studia przypadku w trzech miastach, które różnią się znacznie pod względem architektury z czasów socjalizmu: Warszawa, Praga i Bratysława. Najpierw należy ująć poszczególne oferty i je stypologizować, a następnie opisać ich narratywne i performatywne cechy szczególne. Pod względem empirycznym badanie opiera się na obserwacjach poczynionych przy jego przeprowadzaniu, a także na wywiadach z przewodnikami miejskimi i organizatorami wycieczek w wymienionych miastach.


Projekt cząstkowy 2

Ratowanie Żydów podczas drugiej wojny światowej we współczesnych muzeach europejskich

Opracowanie: Zofia Wóycicka

W ciągu ostatnich dwudziestu lat w całej Europie powstało wiele muzeów poświęconych ludziom, którzy podczas drugiej wojny światowej ratowali Żydów. Stanowią one wyraz rosnącego międzynarodowego zainteresowania tym aspektem historii Holokaustu. Zarówno na płaszczyźnie europejskiej, jak i krajowej temat ratowania Żydów cieszy się niezwykłą popularnością. I tak w Deklaracji Sztokholmskiej, przyjętej przez Task Force for International Cooperation on Holocaust Education, Remembrance and Research w 2000 roku, podkreślono, jak ważne jest kultywowanie pamięci o tych bezinteresownych ludziach, którzy stawili opór nazistom, którzy często z narażeniem własnego życia chronili bądź ratowali ofiary Holokaustu”. W roku 2007 państwa członkowskie Rady Europy podpisały Uroczysty Hołd dla „Sprawiedliwych” Europy. W 2012 r. Parlament Europejski proklamował 6 marca Europejskim Dniem Pamięci o Sprawiedliwych. Ponadto w wielu krajach Europy wprowadzono w ostatnich dwóch dekadach uchwały i oficjalne święta oraz organizowano państwowe ceremonie dla uczczenia lokalnych Sprawiedliwych.

Temat ratowania Żydów ma nie tylko znaczenie historyczne, lecz również istotną wagę w sferze edukacji politycznej. Jeśli zgodzić się z tezą Natana Sznaidera i Daniela Levy’ego, to powstanie „kosmopolitycznej pamięci” w odniesieniu do Holokaustu było efektem m.in. rozwoju dyskursu praw człowieka oraz idącej z tym w parze uniwersalizacji historii. Według tej koncepcji przeszłość bywa coraz częściej rozumiana jako zasób wzorców do naśladowania. Tym można też częściowo tłumaczyć popularność tematu „Sprawiedliwych”, którzy oferują bardzo wyraźne pozytywne wzorce postępowania. Rozważania dotyczące dylematów, przed którymi stawali pomagający i ci, którym pomagano, mogą się jednak również przyczynić do lepszego rozumienia złożoności historii oraz posłużyć do przekazywania w bardziej przystępny sposób wiedzy o trudnych kwestiach obojętności wobec cierpień innych ludzi, współudziału w zbrodni oraz bogacenia się na Holokauście. Ponadto historie ratowania mogą sprzyjać dialogowi i pojednaniu między zwaśnionymi niegdyś grupami etnicznym czy religijnymi.

„Sprawiedliwi” dają się jednak zarazem łatwo wykorzystywać do uprawiania polityki pamięci. W miarę rosnącego publicznego zainteresowania Holokaustem w latach 90. przedmiotem debat stały się też zagadnienia kolaboracji, współudziału w ludobójstwie i czerpania z niego korzyści materialnych nie tylko przez Niemców, ale również przez inne społeczeństwa Europy. W tym kontekście inicjatywy upamiętniające „Sprawiedliwych” można interpretować także jako próby neutralizacji owych niewygodnych debat.

Europejskiej czy nawet globalnej popularności tego tematu nie da się jednak wytłumaczyć samą tylko polityką pamięci. Istotną rolę odgrywają tu również środki masowego przekazu. Doniosłym wydarzeniem w kulturze popularnej, które wywarło znaczny wpływ na pamięć o Holokauście w Europie i USA, było wejście na ekrany Listy Schindlera Stevena Spielberga (1993). Film ten, obejrzany przez miliony ludzi na całym świecie, skierował uwagę opinii publicznej nie tylko na zagładę europejskich Żydów, lecz również na ludzi, którzy pomagali prześladowanym.

W ramach projektu zostanie dokonana analiza porównawcza jedenastu muzeów w ośmiu krajach Europy. Wszystkie one powstały w ciągu ostatnich dwudziestu lat (dwa z nich znajdują się nadal w budowie) i poświęcone są ludziom, którzy pomagali Żydom podczas drugiej wojny światowej. Są to:

1)    Muzeum Dimitara Peszewa w Kiustendił/Bułgaria (2002, przebudowane 2013)
2)    Muzeum Warsztatu dla Niewidomych Ottona Weidta w Berlinie/Niemcy (2006)
3)    Miejsce Pamięci Cichych Bohaterów w Berlinie/Niemcy (2008, przebudowane 2018)
4)    Wileńskie Państwowe Muzeum Żydowskie im. Gaona/Litwa (wystawa stała Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah, 2009)
5)    Miejsce Pamięci Žanisa Lipke w Rydze/Łotwa (2012/13)
6)    Lieu de Mémoire au Chambon-sur-Ligon/Francja (2013)
7)    Apteka Tadeusza Pankiewicza w Krakowie/Polska (1983, ostatnia przebudowa 2013)
8)    Willa Żabińskich w Zoo w Warszawie/Polska (2015)
9)    Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej/Polska (2016).
10)    Fundacja Villa Emma, Nonantola/Włochy (wystawa stała Jewish Children of Villa Emma, 2001/2014, obecnie w przebudowie).
11)    Memorial of the Shoah and Oskar Schindler, Brněnec/Republika Czeska (w budowie)

Traktując muzea jako media narodowych kultur pamięci, projekt stara się równocześnie uchwycić moment krystalizacji europejskiej czy nawet „kosmopolitycznej” pamięci Holokaustu. Wychodząc od tezy Sharon Macdonald o „glokalizacji” europejskiej pamięci, czyli „lokalnym przetwarzaniu globalnych wzorców” projekt zbada oddziaływania utrwalonych przez media obrazów przeszłości, a także polityki pamięci Unii Europejskiej oraz innych organizacji europejskich i międzynarodowych na instytucje o charakterze lokalnym lub narodowym. Przedmiotem analizy będzie również wpływ globalnych trendów w rozwoju muzeów historycznych, zwłaszcza muzeów i miejsc pamięci dotyczących Holokaustu na badane przeze mnie ekspozycje. Jednocześnie projekt podejmie próbę uchwycenia specyfiki narracji o „Sprawiedliwych” w poszczególnych muzeach. Analiza dotyczyć będzie zarówno tekstowej, jak i wizualnej płaszczyzny ekspozycji oraz ich wzajemnych oddziaływań.


Projekt cząstkowy 3

Niepodległości. Nowy ład w Europie Środkowo-Wschodniej na drodze od faktów do rytuału

Opracowanie: Maciej Górny

11 listopada po raz pierwszy od ponad czterech lat na froncie zachodnim Wielkiej Wojny zamilkły działa. Walki wygasły, wkrótce miały się rozpocząć negocjacje pokojowe w Paryżu.

Także w Europie Środkowo-Wschodniej nowe lub odrodzone państwa (Czechosłowacja, Polska i Jugosławia), zdobywcy nowych terytoriów (jak Rumunia) oraz kraje okrojone z części terytoriów (jak Węgry, Austria i Bułgaria) sytuowały daty swoich symbolicznych początków w okolicach 11 listopada. Sensy nadawane tym wydarzeniom różniły się jednak bardzo wyraźnie, podlegając pełnym emocji dyskusjom politycznym. Wybór konkretnej daty często stawał się przedmiotem negocjacji. Zrodzona z tych negocjacji polityka historyczna również nie była wolna od kontrowersji. 

Projekt „Niepodległości. Nowy ład w Europie Środkowo-Wschodniej na drodze od faktów do rytuału” dotyczy publicznych debat wokół uzyskania niepodległości przez państwa Europy Środkowo-Wschodniej jak również procesów odgórnej i oddolnej rytualizacji tej historii. Poza perspektywą badań pamięci odwołuje się do refleksji nad ekonomizacją i mediatyzacją historii.

Celem projektu jest analiza porównawcza polityk historycznych oraz publicznych kontrowersji w postimperialnej przestrzeni Europy Środkowo-Wschodniej po roku 1918. Bazę źródłową stanowią teksty prasowe i innych mediów, materiały archiwalne, podręczniki szkolne, publikowane wspomnienia oraz materiał ilustracyjny w zakreślonym powyżej zakresie czasowym i terytorialnym.


Projekt cząstkowy 4

Ekonomia kultury historycznej

Opracowanie: Magdalena Saryusz-Wolska

Począwszy od eksplozji badań pamięci, zwanej memory boom, w latach 90. XX wieku upowszechniły się prace nad obecnością historii w kulturze. W badaniach humanistycznych z tego zakresu dominują semantyczne analizy reprezentacji przeszłości. Przyglądając się publikacjom na ten temat, łatwo dostrzec koncentrację na tekstach literackich, dziełach artystycznych, rytuałach politycznych i miejscach pamięci. Istota tego typu badań uzasadniania jest faktem, że pamięć kulturowa stanowi zjawisko dyskursywne i jako takie pozostaje w ścisłej relacji z rzeczywistością społeczną. Dyskursy pamięci traktowane są jak sejsmografy, które umożliwiają wgląd w przemiany tożsamości i porządków społecznych.

Badacze pamięci wielokrotnie formułowali zalecenia dotyczące rozwoju metodologii, ale jedynie z rzadka wdrażano je w życie. Dotyczy to także silniejszej koncentracji na aktorach i instytucjach kultury pamięci. Można się im dokładnie przyjrzeć, stosując metody mikrohistorii i mikrosocjologii. Pamięć kulturowa nie powstaje bowiem z niczego. Jest „wytwarzana” i „stosowana”. W tym kontekście odpowiedniejsza od pojęcia kultury pamięci wydaje się kategoria kultury historycznej. O ile kultura pamięci obejmuje przede wszystkim kulturowe reprezentacje przeszłości, to kultura historyczna odnosi się także – jak zauważył Jörn Rüsen – do praktyk społecznych.

Niniejszy projekt podąża za tymi przesłankami, koncentrując się na wytwarzaniu i stosowaniu kultury historycznej z perspektywy zarówno infrastrukturalnej, jak i ekonomicznej. Orientuje się na metodach proponowanych przez tzw. Science and Technology Studies oraz Infrastructure Studies. Oba podejścia akcentują znaczenie materialno-technologicznej podbudowy dla procesów wytwarzania wiedzy. Przez analogię można przyjąć, że czynniki materialno-techniczne formują też praktyki społeczne zorientowane na historię.

Organizacyjne i ekonomiczne zaplecze kultury historycznej pozostaje z oddali „niewidoczne”. Nie dostrzeże się go za pomocą metod hermeneutycznych, lecz jedynie poprzez szczegółowe badanie procesów zachodzących za kulisami wydawnictw czy redakcji prasowych i radiowo-telewizyjnych. Identyfikację poszczególnych aktorów i instytucji zaangażowanych w tworzenie społecznych wyobrażeń o przeszłości umożliwia jednak ustrukturyzowana analiza produkcji i recepcji kultury historycznej, w tym: filmów historycznych, audycji telewizyjnych, muzeów, uroczystości jubileuszowych czy ofert turystycznych. Sprawy infrastrukturalne i finansowe omawiane są często podczas wewnętrznych dyskusji, nieobecnych w komunikacji publicznej. Autorzy i autorki, redaktorzy i redaktorki, producenci i producentki kultury historycznej negocjują honoraria, ustalają terminy, planują podróże itd. Kwestia pieniędzy jest fundamentalna zarówno dla przedsiębiorstw komercyjnych, w tym wydawnictw, firm produkcyjnych czy eventowych, jak i dla instytucji finansowanych publicznie. Do tego dochodzą ograniczenia natury biurokratycznej: prawo przetargowe, wymogi konkursowe czy terminy rozliczania projektów, które nierzadko decydują o ich funkcjonowaniu. Patrząc na kulturę historyczną z tej perspektywy, łatwo dostrzec, że ekonomia i biurokracja kształtują ją w niemniejszym zakresie niż zalecenia polityczne.

W obliczu tak oczywistej roli pieniędzy dla kultury historycznej zastanawiające jest, dlaczego temat ten pozostaje w dużej mierze niezbadany. W niniejszym projekcie podejmowany jest on zarówno w ujęciu synchronicznym, jak i diachronicznym. Z jednej strony chodzi o strukturalne uwarunkowania ekonomii kultury historycznej, z drugiej zaś o jej rozwój. Nie jest to bowiem nowe zjawisko. Podczas gdy w dawniejszych epokach istotna rola przypadała mecenasom, nadzorującym pracę artystów odwołujących się do motywów historycznych, w nowoczesności zwiększyła się regulująca rola rynku. Ponieważ duże odległości i wysokie ceny często uniemożliwiały ludziom osobisty udział w uroczystościach publicznych, kontakt z dziełami malarstwa historycznego czy lekturę literatury historycznej, ograniczano się do zakupów tanich reprodukcji lub medali jubileuszowych z odpowiednimi motywami czy do prenumeraty powieści przedrukowywanych w prasie. W drugiej połowie XIX wieku wytworzył się popyt na fotografie obiektów historycznych czy parad wojskowych. Rozwój mediów w XX wieku przyspieszył zaś proces uobecniania się historii w teraźniejszości, który został dotychczas zbadany z punktu widzenia politycznego, nie zaś z perspektywy ekonomicznej. Pojedyncze prace z tego zakresu koncentrują się na zagadnieniach historii gospodarczej.

Danych na temat kosztów, przychodów i regulacji w obrębie kultury historycznej mogą dostarczyć tylko pogłębione, mikrohistoryczne studia przypadków. Identyfikacja ogólnych struktur i mechanizmów rozwoju wymaga jednak precyzyjnego wyboru materiału do analizy. Wielu istotnych informacji mogą dostarczyć źródła z krajów środkowoeuropejskich, w tym Polski, ponieważ panowały w nich w XX wieku różne systemy gospodarcze. Pogląd, jakoby kultura historyczna podlegała przede wszystkim czynnikom politycznym, jest w świetle tego projektu bardzo uproszczony. Nawet w epoce realnego socjalizmu pieniądze odgrywały dużą rolę podczas budowy muzeów, produkcji filmów czy działań na rzecz wspierania sztuki. Niemniej istotne są przemiany kultury historycznej w obliczu transformacji gospodarczej na przełomie XX i XXI wieku.

07
paź
Kolokwium
Gregor Christiansmeyer (Georg-August-Universität Göttingen): Erinnerung, Versöhnung und Verständigung transnational? Das Deutsch-Polnische Jugendwerk als erinnerungskultureller Akteur
Czytaj więcej