Pod tytułem „infrastruktury pamięci” kryją się dwa powiązane ze sobą projekty. Oba są finansowane przez zewnętrzne fundacje i realizowane w dużych zespołach badawczych. Pierwszy dotyczy pozornie banalnych elementów wystaw przedstawiających drugą wojnę światową i Zagładę. Obejmują one kwestie budowlane, techniczne, środowiskowe czy finansowe. Czynniki te wpływają na kształt i recepcję wystaw, a zatem też na ich pamięciowy potencjał. Podczas gdy studia nad pamięcią i muzeami (memory studies i muzeum studies) koncentrują się zazwyczaj na politycznych i semantycznych aspektach wystawiennictwa, elementy infrastrukturalne dyskutowane są na ogół przez kuratorów i praktyków. Celem projektu jest zatem określenie, w jaki sposób infrastruktury – usieciowione obiekty materialne i związane z nimi praktyki społeczne – oddziałują na kulturę pamięci o zbrodniach XX wieku. 

Podobne pytania stały u początków drugiego projektu, w którym zajmujemy się masowymi grobami ofiar Zagłady. Interdyscyplinarna grupa archeologów, socjologów, dendrologów, kartografów oraz przedstawicieli innych dyscyplin bada groby żydowskich ofiar, które nie były deportowane do obozów, lecz zostały rozstrzelane w pobliżu swoich miejsc zamieszkana. Badania koncentrują się na Polsce południowo-wschodniej. Także w tym wypadku koncentracja na infrastrukturach pamięci pozwala zrozumieć te miejsca. Dlaczego niektóre groby oznaczono jako miejsca pamięci, a inne nie? Bywało, że nie zależało to wcale od politycznej woli (lub jej braku), ale też od dostępności materiałów budowlanych czy otoczenia naturalnego tych miejsc. Skąd pochodził kamień, z którego wykonano tablice nagrobne i kto go dostarczał? Odpowiedź na takie i podobne pytania pozwala spojrzeń na złożone praktyki pamięci z nowej perspektywy – zwłaszcza na takie, które leżą w przestrzeniach peryferyjnych i były dotychczas pomijane w badaniach Zagłady. 

Badania realizowane są w ramach międzynarodowego projektu naukowego „Infrastruktury pamięci. Aktanci procesu globalizacji i ich wpływ na niemiecką i polską kulturę pamięci”, realizowanego przez Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie oraz Uniwersytet Łódzki.
Badanie poszukuje odpowiedzi na pytanie w jaki sposób czynniki takie jak standardy zrównoważonego rozwoju, wykorzystanie nowych technologii czy regulacje prawne wpływają na tworzenie i funkcjonowanie ekspozycji podejmujących temat II wojny światowej i Holokaustu w Polsce i Niemczech. 

Projekt rozpatruje zatem rzadko omawiany temat materialności praktyk upamiętniających i osadza jego znaczenie w kontekście współczesnych debat nad kulturą pamięci w Polsce i Niemczech. Nowatorstwo projektu polega na analizie wzajemnych powiązań między koncepcjami kuratorskimi i polityką historyczną z jednej strony, a zewnętrznymi uwarunkowaniami z drugiej. Szczególną uwagę poświęcono relacjom między materialnością a aspektami niematerialnymi, a także rozbieżnościom między wizjami kuratorskimi a codzienną praktyką użytkowania wystawy.

Do przykładów ilustrujących wpływ lokalnych czynników na zmianę koncepcji wystawy należą m.in. dostosowywanie wystaw czasowych do lokalnych kontekstów, przygotowywanie oprowadzań dla międzynarodowych grup odbiorców czy specyficzne dla danego kraju tzw. „praw pamięci” (Nikolay Koposov).

Projekt opiera się na złożonej, interdyscyplinarnej metodologii, czerpiącej z antropologii, socjologii organizacji, muzealnictwa, badań pamięcioznawczych oraz historii społecznej. Stanowi innowacyjny wkład zarówno w badania społeczne, jak i w regularnie aktualizowaną debatę dotyczącą kultury pamięci.

Projekt analizuje procesy zarządzania i przywłaszczania żydowskiego dziedzictwa kulturowego w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem roli ram prawnych i przemian politycznych po 1989 roku. Główną jego tezą jest, że zmiany prawne i polityczne, które miały miejsce w okresie transformacji, do dziś wpływają na sposób, w jaki instytucje żydowskie, społeczności lokalne i inne podmioty zarządzają dawnymi synagogami i innymi obiektami dziedzictwa żydowskiego. Przepisy prawne uchwalone w latach 90. określają pole działania podmiotów zarówno żydowskich, jak i nieżydowskich, krajowych i transnarodowych na szczeblu lokalnym, krajowym i międzynarodowym.

Głównym przedmiotem badania są prawne aspekty własności i ochrony zabytków, zwłaszcza ustawa z 1997 r. regulująca stosunki między państwem polskim a żydowskimi wspólnotami religijnymi, a także toczące się nadal procesy dotyczące restytucji mienia żydowskiego. Te prawne uwarunkowania często prowadzą do konfliktów dotyczących odpowiedniej restauracji, ponownego wykorzystania i zachowania dawnych synagog. Projekt zwraca szczególną uwagę na Ziemie Zachodnie i Północne, tereny poniemieckie włączone do Polski po II wojnie światowej. Na tych obszarach dziedzictwo żydowskie jest częściowo marginalizowane, a z pewnością traktowane inaczej niż na “rdzennych” terenach Polski.

Główne pytania badawcze brzmią: jakie wzajemne oddziaływania między dyskursem dotyczącym dziedzictwa żydowskiego a przemianami politycznymi, gospodarczymi i kulturowymi w Polsce? Jakie podmioty i sieci wpływów oddziaływały na ustawodawstwo po 1989 roku? Dlaczego debata na temat restytucji przesunęła się z kwestii własnościowych ku kwestiom dotyczącym dziedzictwa kulturowego i jego zakorzenienia w tożsamości narodowej? W jaki sposób międzynarodowe standardy ochrony zabytków wpływają na lokalne praktyki? Jakie konflikty i rozbieżności interpretacyjne utrzymują się prawie trzydzieści lat po wejściu w życie odpowiednich przepisów?

Pod względem metodologicznym projekt łączy teorię ochrony zabytków, historię polityczną, prawną i historię transformacji, a także krytyczne studia nad dziedzictwem

kulturowym. Wykorzystując dokumenty urzędowe i archiwalia oraz wywiady z właścicielami i użytkownikami synagog buduje studia przypadków, które pozwalają połączyć kontekst prawny i polityczny na poziomie makro z lokalnymi praktykami i podmiotami na poziomie mikro. Projekt obejmuje również dialog z praktykami i instytucjami w celu wypracowania użytecznych modeli przyszłej rewitalizacji i ochrony dziedzictwa żydowskiego w Polsce i w całym regionie.

Celem projektu jest odpowiedź na pytanie w jaki sposób polska polityka zagraniczna wykorzystywała historię jako narzędzie wobec Niemiec w latach 1918–1939. Takie działanie można określić jako zagraniczną politykę historyczną. Stanowią ją wysiłki państwa na rzecz promowania pożądanego obrazu własnej historii lub określonego aspektu swojej historii za granicą (Jan Rydel). W Polsce używano wówczas w Polsce określenia „propaganda”, które było w dużej mierze nacechowane pozytywnie (podobnie w niektórych innych krajach). 

Oprócz podmiotów państwowych, takich jak Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ambasada RP w Berlinie i konsulaty, przebadane zostaną także wybrane instytuty naukowe. Wśród źródeł wymienić można artykuły prasowe, sponsorowane przez państwo wystawy historyczne, pokazy filmowe, kongresy historyków, wybrane publikacje oraz przemówienia polityków i dyplomatów w Niemczech.

W ramach projektu zostaną postawione następujące pytania badawcze: Jakie były wytyczne zagranicznej polityki historycznej wobec Niemiec? Czy były one takie same lub chociaż podobne dla wszystkich instytucji zajmujących się sprawami niemieckimi? Czy istniała spójna koncepcja historii Polski i jaki obraz Polski był pożądany? Jednym z kluczowych pytań jest to, czy istniały konkretne polskie wytyczne dla poszczególnych regionów w Niemczech. Z badań dotyczących rozmów konsulów II RP wynika, że ​​argumenty kulturowe i historyczne były znacznie częściej wykorzystywane wobec Niemiec niż w stosunku do innych państw sąsiadujących z Polską. Poprzednie badania koncentrowały się głównie na propagandzie niemieckiej. Analiza wykorzystania historii przez polską dyplomację wobec Niemiec pozostaje w dalszym ciągu dezyderatem badawczym. Projekt nie tylko wypełni istotną lukę badawczą, ale umożliwi porównanie obecnych mechanizmów dyplomacji historycznej z ich historycznymi poprzednikami.