Mobilność: Migracje i globalne sieci społeczne
Mobilność, migracje i sieci wzajemnych powiązań od dawna stanowią część ludzkich doświadczeń. Są one kluczowymi siłami przemian gospodarczych, społecznych i politycznych. Mówiąc o wpływie ludności migracyjnej na społeczeństwa, Moris Farhi twierdził wręcz, że cała historia jest historią migracji. W tym Zespole badawczym podejmowane są więc analizy ogólnoświatowych sieci społecznych. Wynikająca z nich globalizacja znajduje odzwierciedlenie w życiu codziennym. Badania w duchu world connecting (Emily Rosenberg) wychodzą poza ramy historiografii narodowej i analizują powiązania z innymi regionami. We wszystkich epokach można w ten sposób śledzić drogi handlowe i migracje oparte na ponadregionalnych sieciach wzajemnych powiązań (osobistych lub materialnych). Wymiana między Azją Środkową a Bliskim Wschodem była na przykład istotna dla początków państwowości we wczesnośredniowiecznej Europie. Podobne powiązania można wykazać również w w odniesieniu do unii personalnych u zarania ery nowożytnej i imperiów nowożytnych aż po powstanie państw narodowych i organizacji ponadpaństwowych jak ONZ czy Unia Europejska.
W podobny sposób można analizować również średniowieczną ekspansję państw i związanych z nią migracji, jak również relacje handlowe wczesnej ery nowożytnej. Poczynając od końca XVIII wieku, historia migracji obejmuje także przemiany mobilności wynikające z innowacji transportowych. Uwagę należy koncentrować nie tylko na pokojowych interakcjach transgranicznych, lecz także na konfliktach. Jak dowodzą badania nad historią XIX wieku, transferowi wiedzy, migracji i wymiany towarowej towarzyszyły także akty przemocy i wykluczenia. Szczególnie często dotyczyły one ludności żydowskiej.
Procesy migracyjne naznaczyły również oblicze Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku. Obok często podejmowanych zagadnień wysiedlenia, uchodźstwa i wypędzenia w latach trzydziestych i czterdziestych XX w. należy mówić także o ekonomicznych i politycznych uwarunkowaniach migracji. Uwzględnić należy ponadto migracje dobrowolne – ludzie we wszystkich epokach migrowali w poszukiwaniu „lepszego życia”, nie kierując się przy tym (bezpośrednimi) względami politycznymi. Emigracja do „Nowego Świata”, jak również do zachodnio- i środkowoeuropejskich metropolii, a także swoboda przemieszczania się w obrębie Unii Europejskiej oraz nowe formy turystyki dowodzą, że Europa Środkowa-Wschodnia jest przestrzenią tranzytową.
W Zespole badawczym podejmowane są m.in. następujące tematy
- Powstawanie i usytuowanie społeczności emigracyjnych oraz ich wpływ na region docelowy i region pochodzenia
- Czynniki umożliwiające lub hamujące procesy migracyjne oraz tworzenie ponadlokalnych sieci społecznych
- Perspektywy migracji i mobilności uzależnione od płci
- Postęp techniczny i transport oraz migracje idei, wiedzy i ludzi w ujęciu gospodarczo-historycznym

Pod koniec XIX wieku na skalę globalną wykształciły się polityki migracyjne i osadnicze oparte na zasadach utylitarnych i rasistowskich, które do dziś mają ogromny wpływ. Polityki te łączyły typowe cechy kolonializmu osadniczego: były skierowane przeciwko rdzennej ludności i opierały się na selektywnej imigracji w celu zasiedlenia nowo podbitych lub zaanektowanych terytoriów pożądaną populacją. Projekt bada transnarodowe powiązania tych równoczesnych zjawisk i analizuje je w sposób paradygmatyczny na przykładzie globalnych ruchów migracyjnych tzw. Niemców wołyńskich.
Są to osoby niemieckojęzyczne, które w latach 60. XIX wieku osiedliły się na terenie dzisiejszej północno-zachodniej Ukrainy, na Wołyniu. W latach 80. i 90. XIX wieku, w obliczu antyniemieckiej polityki na zachodzie Imperium Rosyjskiego, wielu z nich wyruszyło w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Decyzję o emigracji podejmowali na podstawie złożonej sieci powodów osobistych, ekonomicznych i religijnych, co prowadziło do wyboru bardzo różnych miejsc emigracji. Musieli oni orientować się według rasistowskich linii podziału, które socjolog, historyk i działacz na rzecz praw obywatelskich W.E.B. Du Bois już ponad sto lat temu nazwał „global color lines”.
Na tej podstawie Imperium Rosyjskie postrzegało osoby niemieckojęzyczne w zachodniej części Imperium jako zagrożenie geostrategiczne, podczas gdy na Syberii i Dalekim Wschodzie były cenione jako cenna przeciwwaga dla rdzennej ludności i imigrantów z Imperium Chińskiego. Rzesza Niemiecka próbowała wykorzystać ich jako narzędzie swojej polityki germanizacji w prowincji poznańskiej, jednak z umiarkowanym sukcesem. „Niemcy wołyńscy” nie kierowali się względami etniczno-narodowymi i preferowali na przykład Kanadę i Brazylię, gdzie jako „biali” rolnicy byli przyjmowani z otwartymi ramionami, w przeciwieństwie do ludności afrykańskiej, azjatyckiej i rdzennej.
W ramach projektu badawczego zostaną porównane polskie i irlandzkie ruchy niepodległościowe na przełomie XIX i XX wieku. Projekt skupia się na dwóch wątkach: po pierwsze ma na celu rekonstrukcję relacji międzyludzkich przy użyciu metody analizy sieci historycznych w celu zidentyfikowania grup aktorów drugoplanowych. Projekt bada kwestię sprawczości aktorów drugoplanowych i analizuje ich wpływ na głównych protagonistów ruchów niepodległościowych, którzy mimo swojego autorytetu i swojej charyzmy nie byli w stanie realizować celów bez wsparcia przyjaciół, sojuszników i zwolenników itd.
Drugim celem jest zbadanie kluczowych zasobów ważnych dla ruchów niepodległościowych: czasu i pieniędzy. W przypadku irlandzkiego ruchu kwestia finansowania lub jego braku została już przebadana i pokazała znaczenie diaspory irlandzkiej w Stanach Zjednoczonych. Polskich badań to tej pory nie przeprowadzono, mimo że właśnie brak środków finansowych był powodem akcji pod Bezdanami i użycia przemocy. Projekt zakłada, że istniały także inne czynniki, które skłoniły członków ruchu niepodległościowych do użycia przemocy: (dzisiaj tak zwane) bańki komunikacyjne oraz poczucie braku czasu. Różne grupy wśród ruchów niepodległościowych uważały, że „czas ucieka narodowi” (przez asymilację). Podgrupy tworzyły w/w bańki komunikacyjne a częste powtarzanie przekonania o pilności rozwiązań „kwestii narodowej” spowodowało radykalizację podgrup i rodziło przekonanie, iż „szybkie” tzn. przemocowe rozwiązania są skuteczną strategią w walce o niepodległość.
Projekt ma na celu połączenie dwóch aspektów i przeanalizowanie czynników jakie miały wpływ na radykalizację podgrup ruchów niepodległościowych. Ważne jest pytanie czy decyzje za (lub przeciw) użycia przemocy jako środka osiągnięcia niepodległości narodowej prowadziły do rozpadu sieci osobistych i do rozłamów w ruchach niepodległościowych a także utraty zwolenników i partnerów protagonistów ruchów.
Dlaczego mennictwo pierwszych Piastów było gorzej rozwinięte niż mennictwo w sąsiednich krajach Europy środkowo-Wschodniej? Jaką wymowę mają jakość i ilość produkcji monetarnej w kontekście funkcjonowania państwa i mechanizmów sprawowania władzy? Wreszcie, dlaczego wybijano w ogóle monety? To ostatnie pytanie wydaje się być na pierwszy rzut oka trywialne, okazuje się mieć jednak o wiele większe znaczenie niż do tej pory w naukach humanistycznych zakładano. Nowsze badania sugerują, że geneza użycia kruszcu w Mezopotamii była związana nie tyle z powstaniem rynku, lecz raczej ustaleniem jednostek wartości potrzebnych do płacenia podatków.
Wychodząc z tego szerokiego założenia badawczego, projekt kontekstualizuje nierówności przestrzenne w Europie XI-XIII wieku, analizując adaptację monetarnych wzorców z zachodniej części kontynentu oraz ich wpływ na modernizację społeczeństwa piastowskiego. Konkurencyjna imitacja stanowoła przy tym mechanizm, dzięki któremu transfer wiedzy stawał się możliwy. W ten sposób książęta i królowie akumulowali kompetencje nieodzowne dla zwiększania dochodów. Dzięki nim z kolei władcy wzmacniali swoją pozycję w rywalizacji z innymi suweranami. Celem projektu jest porównanie Polski piastowskiej z obszarem Rzeszy, przy uwzględnieniu całego regionu rozciągającego się od Pragi po Liubice, słowiańską oadę znaną także pod pojęciem Alt-Lübeck.
„Integracja socjalistyczna” Europy Wschodniej jest często postrzegana z perspektywy czasu jako porażka. Ale co oznaczała ona dla współczesnych mieszkańców Niemieckiej Republiki Demokratycznej i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej? Celnicy odgrywali kluczową rolę w wielu kontaktach transgranicznych: kontrolowali, regulowali i wpływali na wymianę między obydwoma krajami. Jako widoczni aktorzy graniczni, celnicy kształtowali wrażenia, jakie przyjezdni i wyjeżdżający mieli o danym kraju. Ponadto celnicy doświadczali szczególnej formy współpracy transnarodowej: często pracowali na terytorium sąsiada, musieli komunikować się w obcych językach i regularnie spotykali się z zagranicznymi odpowiednikami (których również szpiegowali). Projekt ten ma na celu analizę transnarodowych praktyk funkcjonariuszy celnych w celu zbadania doświadczeń, niezamierzonych skutków i sprzeczności „socjalistycznej integracji”.celu analizę praktyk polskich i wschodnioniemieckich celników w celu wyjaśnienia doświadczeń, niezamierzonych konsekwencji i sprzeczności „integracji socjalistycznej”.