Projekt analizuje procesy zarządzania i przywłaszczania żydowskiego dziedzictwa kulturowego w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem roli ram prawnych i przemian politycznych po 1989 roku. Główną jego tezą jest, że zmiany prawne i polityczne, które miały miejsce w okresie transformacji, do dziś wpływają na sposób, w jaki instytucje żydowskie, społeczności lokalne i inne podmioty zarządzają dawnymi synagogami i innymi obiektami dziedzictwa żydowskiego. Przepisy prawne uchwalone w latach 90. określają pole działania podmiotów zarówno żydowskich, jak i nieżydowskich, krajowych i transnarodowych na szczeblu lokalnym, krajowym i międzynarodowym.

Głównym przedmiotem badania są prawne aspekty własności i ochrony zabytków, zwłaszcza ustawa z 1997 r. regulująca stosunki między państwem polskim a żydowskimi wspólnotami religijnymi, a także toczące się nadal procesy dotyczące restytucji mienia żydowskiego. Te prawne uwarunkowania często prowadzą do konfliktów dotyczących odpowiedniej restauracji, ponownego wykorzystania i zachowania dawnych synagog. Projekt zwraca szczególną uwagę na Ziemie Zachodnie i Północne, tereny poniemieckie włączone do Polski po II wojnie światowej. Na tych obszarach dziedzictwo żydowskie jest częściowo marginalizowane, a z pewnością traktowane inaczej niż na “rdzennych” terenach Polski.

Główne pytania badawcze brzmią: jakie wzajemne oddziaływania między dyskursem dotyczącym dziedzictwa żydowskiego a przemianami politycznymi, gospodarczymi i kulturowymi w Polsce? Jakie podmioty i sieci wpływów oddziaływały na ustawodawstwo po 1989 roku? Dlaczego debata na temat restytucji przesunęła się z kwestii własnościowych ku kwestiom dotyczącym dziedzictwa kulturowego i jego zakorzenienia w tożsamości narodowej? W jaki sposób międzynarodowe standardy ochrony zabytków wpływają na lokalne praktyki? Jakie konflikty i rozbieżności interpretacyjne utrzymują się prawie trzydzieści lat po wejściu w życie odpowiednich przepisów?

Pod względem metodologicznym projekt łączy teorię ochrony zabytków, historię polityczną, prawną i historię transformacji, a także krytyczne studia nad dziedzictwem

kulturowym. Wykorzystując dokumenty urzędowe i archiwalia oraz wywiady z właścicielami i użytkownikami synagog buduje studia przypadków, które pozwalają połączyć kontekst prawny i polityczny na poziomie makro z lokalnymi praktykami i podmiotami na poziomie mikro. Projekt obejmuje również dialog z praktykami i instytucjami w celu wypracowania użytecznych modeli przyszłej rewitalizacji i ochrony dziedzictwa żydowskiego w Polsce i w całym regionie.

Projekt realizowany w ramach programu priorytetowego DFG 2357 „Żydowskie dziedzictwo kulturowe“ (2025-2028r.)

Instytucje partnerskie: Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie, Bet Tfila: Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa (Braunschweig, Deutschland)

Kierownictwo projektu:dr.-Ing. Ulrich Knufinke, Prof. Dr. Ruth Leiserowitz

Zespół: Dr. Christhardt Henschel, Zuzanna Światowy

Partnerzy współpracujący: prof. dr. Jörg Hackmann (Instytut Historyczny Uniwersytetu w Szczecinie) oraz dr Magdalena Waligórska-Huhle (Instytut Etnologii Europejskiej Uniwersytetu Humboldta w Berlinie)

Projekt jest kontynuacją projektu „Aneignung und Revitalisierung. Aushandlungsprozesse des deutsch-jüdischen Kulturerbes in Polen“.