Przemoc i obca władza w XX wieku – „stuleciu skrajności”


Wstęp

Wiek XX bywa nazywany „wiekiem skrajności”, a jego następstwa dotknęły w szczególności Europę wschodnią i środkowowschodnią. Już w czasie pierwszej wojny światowej ujawnił się jakościowo nowy wymiar wojny totalnej, którą umożliwił postęp techniczny oraz nowe radykalne ideologie. Podczas drugiej wojny światowej rozwijające się systemy totalitarne doprowadziły do eskalacji przemocy na niewyobrażalną dotychczas skalę. Jej manifestacją była tyrania niemieckiego i sowieckiego reżimu okupacyjnego, które wyróżniały się szczególną brutalnością w Polsce. Ludność zamieszkująca okupowane tereny stała się ofiarą gospodarczego wyzysku, przemocy seksualnej i politycznych czystek. Stopień nasilenia się terroru widać przede wszystkim w polityce eksterminacyjnej obu systemów totalitarnych. W tym kontekście jednak bezprecedensowe były systematyczne masowe mordy europejskich Żydów dokonane przez Niemców.

Przedmiotem zainteresowania w ramach obszaru badawczego nr 4 jest wiek XX w opisanych powyżej aspektach, od czasów pierwszej wojny światowej aż do upadku komunizmu w Europie środkowowschodniej. Poszczególne projekty skupiają się na kwestiach niemieckiej okupacji podczas pierwszej, a przede wszystkim drugiej wojny światowej, oraz jej wpływu na kształt społeczeństw powojennych. Ponadto w ramach czwartego obszaru badawczego analizowany jest system komunistyczny i jego skutki. W poszczególnych projektach „wiek skrajności” badany jest z różnych perspektyw badawczych i przy wykorzystaniu różnych ujęć metodologicznych. Obejmują one analizę nie tylko wypowiedzi świadków i uczestników, ale również źródeł administracyjnych tworzonych zarówno z perspektywy niemieckiej, jak i państw okupowanych, w tym między innymi tradycyjnie pojmowaną dokumentację urzędową, dokumenty osobiste czyli tzw. egodokumenty (czyli wszelkiego typu wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, autobiografie), akta sądowe, archiwa zakładowe czy dwudziestowieczne media. W tym celu sięga się zarówno po społeczno- i gospodarczo-historyczne analizy, jak i rozważania z dziedziny historii mentalności i kultury. W ramach projektów wykorzystywane są także metodologicznie najnowsze podejścia na przykład do sprawców, ofiar i stosunków między płciami.


Projekt cząstkowy 1

„No Sex Please, We are Catholic“. Reproduktion und Partnerschaft im Spannungsfeld zwischen (De-)Säkularisierung und (De-)Privatisierung von Religion in Irland und Polen

Bearbeiter: Michael Zok

Das Forschungsvorhaben hat das Ziel, die in aktuellen religionssoziologischen Studien zutage tretenden unterschiedlichen Ergebnisse („(De-)Privatisierung“, „(De-)Säkularisierung“) durch eine vergleichende historische Langzeitanalyse zweier sich aufgrund von kulturellen und historischen Faktoren ähnelnder Gesellschaften (Irland und Polen) – darunter die lange Dominanz der katholischen Kirche in gesellschaftlichen Debatten – zu hinterfragen. Dabei steht die Analyse spezifischer Pfadabhängigkeiten und Bedingungen, die die Wirkungsmacht von „säkularen“ bzw. „kirchlichen“ Normen steigern bzw. abschwächen, im Mittelpunkt. Ferner werden Faktoren beleuchtet, die einen „Wertewandel“ in den beiden gewählten Gesellschaften ermöglich(t)en bzw. behinder(te)n. Diskurse über Reproduktion und Partnerschaft eignen sich hierfür hervorragend, da gesellschaftliche Auseinandersetzungen gerade in Bezug auf Reproduktion und Geschlechterverhältnisse keineswegs eine „stille Revolution“ (Inglehart) darstellen, sondern deutlich wahrnehmbar sind. Dass sich solch ein „Wertewandel“ in einer Gesellschaft durchaus schnell vollziehen kann, lässt sich am irischen Beispiel feststellen: Hier lagen zwischen dem Referendum, das dem nahezu vollständigen Abtreibungsverbot Verfassungsrang erteilte (1983), und demjenigen, das sie erstmals in der Geschichte Irlands legalisierte (2018), gerade einmal 35 Jahre. Flankiert wurden diese beiden Ereignisse von heftigen und emotional geführten Debatten.

Bei der Analyse liegt gemäß der Methode der historischen Diskursanalyse ein Fokus einerseits auf Zeiten der diskursiven Verdichtungen, etwa bei gesellschaftlichen Debatten um Reproduktion und Partnerschaft (Gesetzgebung zu Ehe, Familie, Scheidung, Abtreibung, Verhütung). Dabei wird ein möglichst großes Sample an Quellen und den darin enthaltenen Aussagen analysiert werden, um Gesetzmäßigkeiten und (Sagbarkeits-)Regeln des Diskurses nachzuzeichnen. Des Weiteren liegt ein Schwerpunkt auf den Grenzen und deren Durchlässigkeit. Die historische Diskursanalyse soll dazu dienen, nachzuweisen, unter welchen Bedingungen und in welchen Machtkonstellationen bestimmte Aussagen aus dem imaginären in den virtuellen Diskurs und vice versa überführt wurden, und welche Faktoren dazu führten, dass die Diskurshoheit von einem Akteur auf einen anderen überging. Von besonderer Bedeutung sind ferner damit verbundene Abwehrstrategien, um die Hoheit aufrechtzuerhalten. Die Diskurshoheit stellt nicht nur einen Indikator für die Macht bzw. soziale Relevanz des jeweiligen Akteurs dar, sondern mit ihr hängt auch die Umsetzung der diskursiv konstruierten Vorstellungen in die soziale und rechtliche Praxis zusammen.

Das Projekt legt aufgrund seiner Ausrichtung zudem einen Fokus auf Phasen der beschleunigten Modernisierung (gekennzeichnet durch funktionale Differenzierung, Anstieg des Wohlstands-/Bildungsniveaus etc.) nach 1945. Hierzu zählen für Irland besonders die Jahre der Regierung von Seán Lemass und Jack Lynch (1959-1973) sowie die 1990er Jahre, als die irische Gesellschaft einen spürbaren Wohlstandsanstieg verzeichnete und sich der Celtic Tiger herausbildete. Zudem fällt in den zweiten Zeitraum die Offenlegung von (Missbrauchs-)Skandalen innerhalb der katholischen Kirche in Irland. Für Polen lassen sich verschiedene Phasen der beschleunigten gesellschaftlichen Entwicklung nachweisen (Hochstalinismus, 1960er und 1970er Jahre, die Pluralisierung und Demokratisierung in den 1990er Jahren sowie der Ausbau der wirtschaftlichen Potenz seit dem EU-Beitritt). Um die Effekte dieser Phasen, besonders aber auch der Beitritte zur EG (1973) bzw. zur EU (2004) in einer Langzeitperspektive zu untersuchen, wird der Untersuchungszeitraum mit dem Jahr 2015 enden, da in diesem Jahr auch eine der letzten diskursiven Verdichtungen in beiden Gesellschaften erfolgt.


Projekt cząstkowy 2

Północne Mazowsze między polską państwowością a niemiecką władzą okupacyjną w połowie XX wieku

Opracowanie: Christhard Henschel

Dziesięć dni po kapitulacji Warszawy, 8 października 1939, ogłoszono utworzenie dekretem Führera nowej „Rejencji Ciechanowskiej” („Regierungsbezirk Zichenau“), którą włączono do prowincji Prusy Wschodnie. Rejencja składała się z powiatów Ciechanów, Maków, Mława, Ostrołęka, Płock, Płońsk, Pułtusk, Przasnysz i Sierpc, należących uprzednio do województwa warszawskiego. Na siedzibę jej prezydium wyznaczono miasteczko Ciechanów, przemianowane na Zichenau. Terytorium Prus Wschodnich poszerzyło się o jedną trzecią, a ich ludność powiększyła się o ok. 800.000 Polaków, 80.000 Żydów i 15.000 Niemców. Niemieckie władze uczyniły rejencję przedmiotem niemieckiej polityki osiedleńczej i ludnościowej. Część ludności polskiej i wszystkich mieszkańców żydowskich wydalono. Osiedlali się tam Niemcy z Prus Wschodnich, ale również z innych części Rzeszy, a napływającym Niemcom bałtyckim przydzielano mieszkania.

Dotychczas powstawały drobne prace, w których badano poszczególne aspekty wydarzeń okupacyjnych. Nie było zaś jeszcze monografii tego regionu pod okupacją i jego specyficznych więzi z prowincją Prusy Wschodnie.

Wojna przyniosła ludności nie tylko zmagania dwóch zbrojnych przeciwników, lecz oznaczała również utratę samodzielnego bytu państwowego i ustanowienie władzy okupacyjnej, opartej na samowoli, zależności i przemocy. Mieszkańcy regionu wypracowali jednak pewne zasady codziennego zachowania, strategie adaptacji i kooperacji, ale również stawiania oporu.

Celem projektu jest osadzenie pięcioletniej historii okupacji w kontekście dziejów Polski w pierwszej połowie XX wieku. Niemiecka okupacja – choć bezprecedensowa w swej gruntownej destrukcyjności – nie uchyliła bowiem procesowego charakteru historii, długofalowych tendencji ani istniejących kontekstów historycznych. Uwzględnienie tych czynników wydaje się kluczowe dla lepszego zrozumienia lat wojny. Wybrana w projekcie perspektywa lokalna i regionalna pozwala włączyć do badania niemieckiej okupacji nabyte wcześniej postawy kulturowe, struktury społeczne i doświadczenia historyczne. W tym kontekście Rejencja Ciechanowska wydaje się szczególnie użytecznym obiektem badań. Jest to bowiem stosunkowo niewielki obszar o specyficznej pozycji wśród narodowosocjalistycznych reżimów okupacyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej. Rejencja została wprawdzie anektowana, a tym samym wcielona do Rzeszy, jednak liczne regulacje prawne nadały jej specjalny status prawny. Inną specyfiką są liczne ambicje osobiste, które wschodniopruski gauleiter Koch wiązał z Ciechanowem jako „kolonialną nową ziemią“.

Ambicją projektu jest prześledzenie poszczególnych aspektów życia pod reżimem okupacyjnym w sposób wykraczający poza periodyzujące daty 1939 i 1945, aby uwypuklić procesowość i cezury badanych wydarzeń oraz umiejscowić je w szerszym procesie historycznym. Dlatego badania ogniskują się na kilku modelowych obszarach tematycznych (przestrzeń, władza, lojalności, przemoc, własność, codzienność, rozumienie historii), rozpatrywanych w studiach przypadków w okresie mniej więcej trzech i pół dekady (1914/18–1950). Przy tej okazji padają pytania o rozmaite aspekty cząstkowe – choćby o wymianę i ciągłość lokalnych elit, zmianę struktury ludności, stabilność i przemiany mentalnych nastawień i sposobów percepcji, o doświadczenie przemocy oraz o charakter lokalnego społeczeństwa i sieci społecznych.


Projekt cząstkowy 3

Powojenny wymiar sprawiedliwości: Holokaust a procesy zbrodniarzy wojennych na Litwie radzieckiej

Opracowanie: Gintarė Malinauskaitė

Celem projektu badawczego jest analiza procesów zbrodniarzy wojennych w Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej z okresu 1944–1989, poświęconych zbrodniom Holokaustu podczas drugiej wojny światowej. Po odzyskaniu niepodległości przez Litwę w roku 1990 większość skazanych została uznana przez społeczeństwo litewskie za ofiary sowieckiego systemu sądowniczego i zrehabilitowana. W ramach projektu ma zostać dokonana krytyczna nowa ocena prowadzonych na radzieckiej Litwie postępowań sądowych w sprawie zbrodni wojennych. 

Główną tezą badań jest to, że sala sądowa przeobraziła się w miejsce pamięci o Holocauście. Koncepcja metodyczna opiera się na mikrohistorycznej analizie wybranych procesów sądowych. Na podstawie dokumentacji procesowej i ówczesnych publikacji prasowych ma zostać przeanalizowane zachowanie uczestników radzieckich postępowań sądowych oraz medialna performatywność tych procesów. Uwzględnione zostaną przy tym także zagadnienia dotyczące płci: na ile przy okazji medializacji i inscenizacji procesów sądowych tworzył się bądź był konstruowany nowy radziecki ideał męskości i kobiecości? Przedsięwzięcie badawcze wnosi wkład w odpowiedź na pytanie o powstawanie podczas radzieckich procesów sądowych wzorców pamięci o Holokauście, ukazując ponadto związek między orzecznictwem, mediami, kształtowaniem pamięci i kategoriami płci na Litwie radzieckiej.



Projekt cząstkowy 4

Wspólny projekt „Wiedza bez granic"

W ramach wspólnego projektu „Wiedza bez granic" NIH w Warszawie, NIH w Moskwie i Instytut Orientu w Bejrucie realizują projekt badawczy pod tytułem „Relations in the Ideoscape: Middle Eastern Students in the Eastern Bloc (1950's to 1991)”. Jego celem jest zbadanie – z perspektywy dziejów kultury i historii społecznej – stosunków naukowych między społeczeństwami byłego bloku wschodniego i Bliskiego Wschodu podczas zimnej wojny, kiedy tysiące studentów napływały do uniwersytetów i innych uczelni w krajach „realnego socjalizmu”. Ważną rolę w tym procesie odgrywali studenci z krajów arabskich oraz Iranu i Turcji, którzy dostawali stypendia, by kształcić się na uniwersytetach w dawnym bloku wschodnim – głównie w zakresie inżynierii, medycyny i nauk przyrodniczych, ale także sztuki, humanistyki i nauk społecznych. Chociaż programy stypendialne uznawano w tym okresie za formę eksportu tak zwanej „komunistyczno-socjalistycznej nowoczesności”, to przepływ idei nie był bynajmniej jednokierunkowy, gdyż – jak można wykazać – wymiana intelektualna wpływała także na rozwój wiedzy i nauki w krajach bloku wschodniego. Dlatego głównym celem tego interdyscyplinarnego projektu jest zrozumienie powstałych w ten sposób stosunków naukowych z perspektywy studentów z Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, odtworzenie trajektorii ich życia zawodowego oraz określenie wpływu, jaki zdobyte wiadomości i doświadczenia miały na ich przyszły los oraz na rozwój reprezentowanych przez nich dyscyplin. Projekt ma w swojej metodologii charakter interdyscyplinarny i opiera się zarówno na badaniach archiwalnych, jak i wywiadach biograficznych z dawnymi uczestnikami owych programów wymiany naukowej.

Geographies of Political Affinity and the Urban Space: Knowledge Relations between Polish People’s Republic and Iraq in Architecture and Planning

Opracowanie: Dorota Woroniecka-Krzyżanowska

Przewrót z 1958 roku wyniósł do władzy reżim Abd al-Karima Qasima i zmienił kurs polityki zagranicznej Iraku w stronę silniejszych więzi z krajami bloku wschodniego. W nowym układzie geopolitycznym prężnie rozwijała się współpraca między Irakiem a Polską Rzeczpospolitą Ludową. Jednym z najważniejszych pól współpracy był transfer edukacji i technologii, także w zakresie architektury i planowania. Już rok po rewolucji zaczęli przyjeżdżać do Polski pierwsi iraccy studenci. W kolejnych latach ich liczba stopniowo rosła, osiągając punkt kulminacyjny na początku lat osiemdziesiątych. Ogółem stanowili oni jedną z największych grup narodowych wśród studentów zagranicznych w PRL. Jednocześnie grupa polskich wykładowców pracowała na wydziałach architektury na uniwersytetach w Bagdadzie i Mosulu. W wymianie intelektualnej uczestniczyli również liczni architekci i planiści, pracujący dla irackich instytucji publicznych i firm prywatnych. W łonie dawnego bloku wschodniego polscy specjaliści wyrobili sobie w ten sposób renomę w zakresie planowania przestrzennego i konserwacji zabytków, a Irak stał się jednym z najważniejszych krajów, w których mogli pracować polscy inżynierowie, architekci i planiści. Te trzy grupy połączyło również doświadczenie interakcji z innymi systemami wiedzy, rzeczywistościami i stylami życia.

Celem niniejszego projektu cząstkowego jest zbadanie stosunków naukowych w dziedzinie architektury i planowania przestrzennego między Irakiem a Polską Rzecząpospolitą Ludową od schyłku lat pięćdziesiątych po rok 1989 poprzez analizę doświadczeń zawodowych i biografii: 1. irackich absolwentów architektury i/lub planowania przestrzennego na polskich uniwersytetach; oraz 2. polskich wykładowców i specjalistów współpracujących z uczelniami irackimi. Projekt łączy antropologię społeczną z historią, a pod względem metodologicznym opiera się na analizie materiałów archiwalnych dostępnych w Polsce i Iraku, a także na pogłębionych wywiadach z uczestnikami i świadkami tej wymiany. Szczególnie skupia się zaś na pojedynczych osobach, zespołach i instytucjach oraz ich sposobie widzenia różnic i podobieństw między różnymi systemami wiedzy oraz na znaczeniu tej naukowej interakcji dla ich osobistej i zawodowej przyszłości.

28
kwi
Wykład
Prof. dr hab. Andreas Rutz (Drezno): Przestrzeń a władza w Świętym Cesarstwie Rzymskim w średniowieczu i epoce wczesnonowożytnej
Czytaj więcej