Przemoc i obca władza w XX wieku – „stuleciu skrajności”


Wstęp

Wiek XX bywa nazywany „wiekiem skrajności”, a jego następstwa dotknęły w szczególności Europę wschodnią i środkowowschodnią. Już w czasie pierwszej wojny światowej ujawnił się jakościowo nowy wymiar wojny totalnej, którą umożliwił postęp techniczny oraz nowe radykalne ideologie. Podczas drugiej wojny światowej rozwijające się systemy totalitarne doprowadziły do eskalacji przemocy na niewyobrażalną dotychczas skalę. Jej manifestacją była tyrania niemieckiego i sowieckiego reżimu okupacyjnego, które wyróżniały się szczególną brutalnością w Polsce. Ludność zamieszkująca okupowane tereny stała się ofiarą gospodarczego wyzysku, przemocy seksualnej i politycznych czystek. Stopień nasilenia się terroru widać przede wszystkim w polityce eksterminacyjnej obu systemów totalitarnych. W tym kontekście jednak bezprecedensowe były systematyczne masowe mordy europejskich Żydów dokonane przez Niemców.

Przedmiotem zainteresowania w ramach obszaru badawczego nr 4 jest wiek XX w opisanych powyżej aspektach, od czasów pierwszej wojny światowej aż do upadku komunizmu w Europie środkowowschodniej. Poszczególne projekty skupiają się na kwestiach niemieckiej okupacji podczas pierwszej, a przede wszystkim drugiej wojny światowej, oraz jej wpływu na kształt społeczeństw powojennych. Ponadto w ramach czwartego obszaru badawczego analizowany jest system komunistyczny i jego skutki. W poszczególnych projektach „wiek skrajności” badany jest z różnych perspektyw badawczych i przy wykorzystaniu różnych ujęć metodologicznych. Obejmują one analizę nie tylko wypowiedzi świadków i uczestników, ale również źródeł administracyjnych tworzonych zarówno z perspektywy niemieckiej, jak i państw okupowanych, w tym między innymi tradycyjnie pojmowaną dokumentację urzędową, dokumenty osobiste czyli tzw. egodokumenty (czyli wszelkiego typu wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, autobiografie), akta sądowe, archiwa zakładowe czy dwudziestowieczne media. W tym celu sięga się zarówno po społeczno- i gospodarczo-historyczne analizy, jak i rozważania z dziedziny historii mentalności i kultury. W ramach projektów wykorzystywane są także metodologicznie najnowsze podejścia na przykład do sprawców, ofiar i stosunków między płciami.


Projekt cząstkowy 1

Zniszczona architektura jako algorytm szyfrowania przemocy

Opracowanie: Annika Wienert

Projekt dotyczy obrazów zniszczonych obiektów architektonicznych, które powstawały po drugiej wojnie światowej, zyskały popularność w mediach masowych, sztuce, a także w kulturze popularnej i alternatywnej. Jego celem jest zbadanie, jak kszałtowało się znaczenie obrazów zniszczonych budowli. W centrum zainteresowania stoi sposób ilustrowania za pomocą architektury określonych doświadczeń przemocy i obcej władzy. Podstawę projektu stanowi teza, że zdjęcia zniszczonych obiektów architektury w szczególny sposób stosowane i rozumiane są jako kod, który odwołuje się do przemocy i jej doświadczenia. Semantyczne kodowanie jest jednak wielowarstwowe i zmienne, zależy od kontekstu historycznego, społecznego i medialnego.

Badane przykłady skupiają się na Polsce i Niemczech, przy czym jednoczesnych próbach ich międzynarodowej kontekstualizacji. Zakres tematyczny „zniszczonych obiektów architektury po 1945 r.” można podzielić na pięć obszarów: 1. skutki zniszczeń dokonanych podczas drugiej wojny światowej, 2. destrukcyjne procesy twórcze w sztukach wizualnych, 3. pojęcie dekonstrukcji w filozofii i jego przeniesienie na architekturę, 4. destrukcja przez kontrkulturę i wandalizm, 5. upadek miast i jego estetyzacja w wyniku deindustrializacji i gentryfikacji.


Projekt cząstkowy 2

Północne Mazowsze między polską państwowością a niemiecką władzą okupacyjną w połowie XX wieku

Opracowanie: Christhard Henschel

Dziesięć dni po kapitulacji Warszawy, 8 października 1939, ogłoszono utworzenie dekretem Führera nowej „Rejencji Ciechanowskiej” („Regierungsbezirk Zichenau“), którą włączono do prowincji Prusy Wschodnie. Rejencja składała się z powiatów Ciechanów, Maków, Mława, Ostrołęka, Płock, Płońsk, Pułtusk, Przasnysz i Sierpc, należących uprzednio do województwa warszawskiego. Na siedzibę jej prezydium wyznaczono miasteczko Ciechanów, przemianowane na Zichenau. Terytorium Prus Wschodnich poszerzyło się o jedną trzecią, a ich ludność powiększyła się o ok. 800.000 Polaków, 80.000 Żydów i 15.000 Niemców. Niemieckie władze uczyniły rejencję przedmiotem niemieckiej polityki osiedleńczej i ludnościowej. Część ludności polskiej i wszystkich mieszkańców żydowskich wydalono. Osiedlali się tam Niemcy z Prus Wschodnich, ale również z innych części Rzeszy, a napływającym Niemcom bałtyckim przydzielano mieszkania.

Dotychczas powstawały drobne prace, w których badano poszczególne aspekty wydarzeń okupacyjnych. Nie było zaś jeszcze monografii tego regionu pod okupacją i jego specyficznych więzi z prowincją Prusy Wschodnie.

Wojna przyniosła ludności nie tylko zmagania dwóch zbrojnych przeciwników, lecz oznaczała również utratę samodzielnego bytu państwowego i ustanowienie władzy okupacyjnej, opartej na samowoli, zależności i przemocy. Mieszkańcy regionu wypracowali jednak pewne zasady codziennego zachowania, strategie adaptacji i kooperacji, ale również stawiania oporu.

Celem projektu jest osadzenie pięcioletniej historii okupacji w kontekście dziejów Polski w pierwszej połowie XX wieku. Niemiecka okupacja – choć bezprecedensowa w swej gruntownej destrukcyjności – nie uchyliła bowiem procesowego charakteru historii, długofalowych tendencji ani istniejących kontekstów historycznych. Uwzględnienie tych czynników wydaje się kluczowe dla lepszego zrozumienia lat wojny. Wybrana w projekcie perspektywa lokalna i regionalna pozwala włączyć do badania niemieckiej okupacji nabyte wcześniej postawy kulturowe, struktury społeczne i doświadczenia historyczne. W tym kontekście Rejencja Ciechanowska wydaje się szczególnie użytecznym obiektem badań. Jest to bowiem stosunkowo niewielki obszar o specyficznej pozycji wśród narodowosocjalistycznych reżimów okupacyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej. Rejencja została wprawdzie anektowana, a tym samym wcielona do Rzeszy, jednak liczne regulacje prawne nadały jej specjalny status prawny. Inną specyfiką są liczne ambicje osobiste, które wschodniopruski gauleiter Koch wiązał z Ciechanowem jako „kolonialną nową ziemią“.

Ambicją projektu jest prześledzenie poszczególnych aspektów życia pod reżimem okupacyjnym w sposób wykraczający poza periodyzujące daty 1939 i 1945, aby uwypuklić procesowość i cezury badanych wydarzeń oraz umiejscowić je w szerszym procesie historycznym. Dlatego badania ogniskują się na kilku modelowych obszarach tematycznych (przestrzeń, władza, lojalności, przemoc, własność, codzienność, rozumienie historii), rozpatrywanych w studiach przypadków w okresie mniej więcej trzech i pół dekady (1914/18–1950). Przy tej okazji padają pytania o rozmaite aspekty cząstkowe – choćby o wymianę i ciągłość lokalnych elit, zmianę struktury ludności, stabilność i przemiany mentalnych nastawień i sposobów percepcji, o doświadczenie przemocy oraz o charakter lokalnego społeczeństwa i sieci społecznych.


Projekt cząstkowy 3

Powojenny wymiar sprawiedliwości: Holokaust a procesy zbrodniarzy wojennych na Litwie radzieckiej

Opracowanie: Gintarė Malinauskaitė

Celem projektu badawczego jest analiza procesów zbrodniarzy wojennych w Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej z okresu 1944–1989, poświęconych zbrodniom Holokaustu podczas drugiej wojny światowej. Po odzyskaniu niepodległości przez Litwę w roku 1990 większość skazanych została uznana przez społeczeństwo litewskie za ofiary sowieckiego systemu sądowniczego i zrehabilitowana. W ramach projektu ma zostać dokonana krytyczna nowa ocena prowadzonych na radzieckiej Litwie postępowań sądowych w sprawie zbrodni wojennych. 

Główną tezą badań jest to, że sala sądowa przeobraziła się w miejsce pamięci o Holocauście. Koncepcja metodyczna opiera się na mikrohistorycznej analizie wybranych procesów sądowych. Na podstawie dokumentacji procesowej i ówczesnych publikacji prasowych ma zostać przeanalizowane zachowanie uczestników radzieckich postępowań sądowych oraz medialna performatywność tych procesów. Uwzględnione zostaną przy tym także zagadnienia dotyczące płci: na ile przy okazji medializacji i inscenizacji procesów sądowych tworzył się bądź był konstruowany nowy radziecki ideał męskości i kobiecości? Przedsięwzięcie badawcze wnosi wkład w odpowiedź na pytanie o powstawanie podczas radzieckich procesów sądowych wzorców pamięci o Holokauście, ukazując ponadto związek między orzecznictwem, mediami, kształtowaniem pamięci i kategoriami płci na Litwie radzieckiej.



Teilprojekt 4

Forschungsverbundprojekt „Wissen Entgrenzen“

Im Rahmen des Forschungsverbundprojekts „Wissen Entgrenzen“ führen das DHI Warschau, das DHI Moskau und das Orient-Institut Beirut ein gemeinsames Forschungsprojekt mit dem Titel „Relations in the Ideoscape: Middle Eastern Students in the Eastern Bloc (1950's to 1991)“ durch. Das Projekt untersucht aus kultur- und sozialhistorischer Perspektive Wissensbeziehungen zwischen den Gesellschaften des ehemaligen Ostblocks und des Nahen Ostens im Kalten Krieg, als Tausende von Studierenden in die Universitäten und andere Bildungsstätten des „real existierenden Sozialismus“ strömten. Eine bedeutende Rolle in diesem Prozess spielten Studierende aus den arabischen Ländern sowie dem Iran und der Türkei, welche Stipendien erhielten, um an Universitäten in den Ländern des ehemaligen Ostblocks zu studieren – insbesondere in den Bereichen Ingenieur-, Medizin- und Naturwissenschaften, aber auch in Kunst oder Geistes- und Sozialwissenschaften. Obgleich Stipendienprogramme in dieser Zeit als eine Form des Exports der sogenannten „kommunistisch-sozialistischen Moderne“ angesehen wurden, war der Ideenfluss keinesfalls einseitig, denn der intellektuelle Austausch beeinflusste nachweislich auch die Entwicklung von Wissen und Wissenschaft in den Ländern des Ostblocks. Hauptgegenstand des interdisziplinären Projekts ist es daher, die daraus resultierenden Wissensbeziehungen aus der Perspektive von Studierenden aus dem Nahen Osten und Nordafrika zu verstehen, die Entwicklung ihrer Berufswege zu rekonstruieren, sowie den Einfluss zu eruieren, den die gewonnenen Erkenntnisse und Erfahrungen auf ihr künftiges Schicksal und die Entwicklung der von ihnen vertretenen Disziplinen hatten. Das Projekt ist in seiner Methodik interdisziplinär und basiert sowohl auf Archivforschungen als auch auf biographischen Interviews mit ehemaligen Teilnehmenden wissenschaftlicher Austauschprogramme.



Geographies of Political Affinity and the Urban Space: Knowledge Relations between Polish People’s Republic and Iraq in Architecture and Planning'

Bearbeiterin: Dorota Woroniecka-Krzyżanowska

Der Staatsstreich von 1958 brachte das Regime von Abd al-Karim Qasim an die Macht und änderte den Kurs der irakischen Außenpolitik in Richtung stärkerer Beziehungen zu den Ländern des Ostblocks. Im Rahmen des neuen geopolitischen Systems entwickelte sich die Zusammenarbeit zwischen dem Irak und der Volksrepublik Polen dynamisch. Einer der wichtigsten Bereiche der Zusammenarbeit war der Bildungs- und Technologietransfer, einschließlich der Bereiche Architektur und Planung. Nur ein Jahr nach der Revolution begannen die ersten irakischen Studierenden nach Polen zu kommen. In den folgenden Jahren stieg die Zahl allmählich an und erreichte ihren Höhepunkt schließlich Anfang der 1980er Jahre. Insgesamt bildeten sie eine der größten nationalen Gruppen unter den ausländischen Studierenden in der Volksrepublik Polen. Gleichzeitig arbeiteten eine Reihe polnischer Dozenten an den Architekturfakultäten der Universitäten Bagdad und Moskau. Auch zahlreiche Architekten und Planer, die für irakische öffentliche Institutionen und private Unternehmen tätig waren, beteiligten sich an der wissenschaftlichen Zusammenarbeit. Innerhalb des ehemaligen Ostblocks haben sich polnische Spezialisten so einen Namen für Raumplanung und -Erhaltung gemacht, und der Irak wurde zu einem der Hauptländer, in dem polnische Ingenieure, Architekten und Planer arbeiten konnten. Eine neben der Disziplin bedeutende Gemeinsamkeit dieser drei Gruppen war die Erfahrung der Interaktion mit anderen Wissenssystemen, Realitäten und Lebensstilen.

Ziel des Teilprojekts ist es, das Wissensverhältnis in Architektur und Raumplanung zwischen dem Irak und der Volksrepublik Polen von den späten 1950er Jahren bis 1989 zu untersuchen, um folgende Zusammenhänge durch die Analyse von Berufserfahrungen und Biographien näher zu ergründen: 1. irakische Absolventen von Architektur und/oder Raumplanung an polnischen Universitäten; 2. polnische Dozenten an irakischen Universitäten; und 3. polnische Architekten und Planer, die in irakischen öffentlichen Einrichtungen und privaten Architekturbüros beschäftigt waren. Das Projekt kombiniert die Fachbereiche Sozialanthropologie und Geschichte und basiert methodisch auf der Analyse von in Polen und dem Irak verfügbaren Archivmaterialien sowie vertiefenden Interviews mit Teilnehmenden und Zeugen des Austauschs. Insbesondere konzentriert es sich dabei auf Einzelpersonen, Teams und Institutionen und deren Sicht auf Unterschiede und Gemeinsamkeiten der verschiedenen Wissenssysteme sowie auf die Bedeutung der wissenschaftlichen Interaktion für deren persönliche wie berufliche Zukunft.

20
lis
Konferencja
Versöhnung zwischen Vergessen und Erinnerung: Geschichte eines bewegten Konzepts
Czytaj więcej