Przejdź do głównej zawartości Przejdź do mapy strony Przejdź do kontaktu Przejdź do stopki

Przemoc: praktyki społeczne i struktury władzy

Zespół badawczy realizuje projekty, których przedmiotem są przejawy i rodzaje przemocy wychodzące poza czysto fizyczne praktyki. Naświetla on tę kwestię z perspektywy różnych epok i metod, uwzględniając nie tylko analizę źródeł pisanych, lecz także świadectwa materialne i wizualne. Zespół analizuje przemoc jako historycznie zróżnicowane praktyki społeczne, wpisane w różnorodne relacje władzy i konstytutywne dla porządków ekonomicznych.

Przykładem badanych praktyk przemocy są formy pracy przymusowej, które charakteryzują różne epoki historii Europy Środkowo-Wschodniej. Intensywnie dyskutowanym w Polsce polem badawczym jest m.in. historia ludowa, zorientowana na przymuszaniu do pracy służebnej w polskich i litewskich majątkach ziemskich w czasach Rzeczpospolitej Obojga Narodów (m.in. Adam Leszczyński, Adam Wyżga). Podobne badania mogą obejmować także handel niewolnikami, który odegrał znaczną rolę w procesie tworzenia państwa pierwszych Piastów i Przemyślidów. Koncepcje pracy przymusowej, handlu niewolnikami czy też „rynków przemocy” (Georg Elwert) umożliwiają połączenie podejść komparatystycznych i interdyscyplinarnych.

Praktyki przemocy w okresie nowoczesności znajdują, począwszy od XIX wieku, odzwierciedlenie w rosnących liczbach ofiar wojen i ludobójstwa. Sprzyjał temu szybki rozwój przemysłu wojennego, którego zdobycze uderzały w ludność cywilną. Praktyki przemocowe wynikały także z XX-wiecznych fascynacji pseudonaukowymi ideologiami rasistowskimi, zwłaszcza antysemityzmem. Kulminacją okrucieństw w regionie był okres narodowego socjalizmu i okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej i Zagłady, jak również brutalne rządy stalinizmu. Z perspektywy badań nad brutalnymi projektami homogenizacji etnicznej, które pozostawiły piętno na stosunkach międzynarodowych w Europie środkowo-Wschodniej, II wojna światowa stanowi bez wątpienia centralny moment w historii regionu. Transgraniczne doświadczenia z tego okresu są kluczem do zrozumienia współczesnych dziejów przemocy.

Zespół badawczy zajmuje się m.in. następującymi zagadnieniami:

  • związek między przemocą a (brakującą) państwowością,
  • przemoc codzienna w przestrzeniach wiejskich i miejskich,
  • przemoc związana z procesami migracji i emancypacji,
  • dyskurs nad przemocą (strukturalną).

 

Likwidacja Kościoła greckokatolickiego a polityka Watykanu wobec grekokatolików w ZSRR i krajach Układu Warszawskiego (1939–1958)

Sprawozdawczyni uczestniczy w międzynarodowym interdyscyplinarnym projekcie „Globalny pontyfikat Piusa XII: katolicyzm w podzielonym świecie. 1945–1958”, który skupia się na okresie powojennym i ma odpowiedzieć na pytania dotyczące roli Watykanu w fazie odbudowy po 1945 roku, w rysujących się konfliktach między kapitalistycznym Zachodem a komunistycznym Wschodem oraz w procesach dekolonizacji na globalnym Południu. 

W ramach projektu cząstkowego ma zostać zbadana polityka Stolicy Apostolskiej w sprawie likwidacji Kościoła grekokatolickiego i jej konsekwencje u schyłku okresu stalinowskiego. Badaczka stosuje perspektywę międzynarodową, kładąc szczególny nacisk na wzajemne powiązania w polityce i oddziaływanie trendów globalnych na sytuację lokalną. Sprawozdawczyni planuje zrekonstruować różne formy zaangażowania Watykanu, jego źródła informacji i jego instrumenty dyplomatyczne, aby uchwycić złożone wzajemne oddziaływania aspektów religijnych i politycznych. Chciałaby ponadto zrozumieć stosowane na miejscu i wspierane lub niepochwalane przez Watykan praktyki działań podziemnych. Oprócz tego analizuje formalne i nieformalne interakcje między Watykanem a władzami komunistycznymi dotyczące wiernych rozwiązanego Kościoła grekokatolickiego (zwłaszcza reakcję Stolicy Apostolskiej na wymianę ludności na terenach pogranicza po wojnie i na operację „Wisła”, której ofiarami byli również grekokatolicy). Jednym z głównych celów jest zrekonstruowanie obrazu radzieckiej Ukrainy i radzieckiej polityki religijnej z perspektywy Watykanu.

Whoever sheds the blood of man, by man shall his blood be shed. Reform of the penalty for murder in the Renaissance Grand Duchy of Lithuania

Renesansowa myśl humanistyczna kwestionowała ustalone w poprzednich epokach hierarchie społeczne. Jednym z najbardziej osobliwych przykładów tego ruchu byli myśliciele polityczni prowadzący kampanię na rzecz reform obyczajów społecznych. Andreas Fricius Modrevius (1503–1572), który jestuważany za najwybitniejszego renesansowego myśliciela politycznego w Królestwie Polskim, wzywał do wprowadzenia powszechnej kary za morderstwo, bez odwoływania się do statusu ofiary lub sprawcy. Swoją sugestię przedstawił w dziele Lascius sive de poena homicidii (1543). Z czasem jego argument przyciągnął uwagę współczesnych z różnych krajów. Niektórzy przyjęli tę sugestię z entuzjazmem, inni, jak Jean Bodin (1530–1596), ostro ją krytykowali. Wśród lojalnych zwolenników Friciusa wyróżnia się nazwisko Andreasa Volanusa (1530–1610), najprawdopodobniej ze względu na ich przekonania religijne i podobne doświadczenia edukacyjne; obaj byli absolwentami Uniwersytetu w Wittenberdze. Volanus przeformułował tezę Friciusa w swoim traktacie politycznym De Libertate politica sive civili (1572) i wprowadził tę ideę w Wielkim Księstwie Litewskim. Chociaż jego sugestia spotkała się z krytyką ze strony przeciwników politycznych i religijnych, w tym Piotra Skargi (1536–1612), kampania zakończyła się sukcesem, a powszechna kara za morderstwo obowiązywała od  ustanowienia Trzeciego Statutu Litewskiego (1588).

Projekt stanowi studium kulturowego transferu idei politycznych między renesansową Polską, Litwą i Niemcami. Argumenty przedstawione zarówno u Friciusa, jak i Volanusa są rozpatrywane w ujęciu szkoły myśli politycznej Cambridge oraz z perspektywy porównawczej w celu określenia nowości i recepcji tych argumentów w kontekście europejskim.

Więźniowie funkcyjni w nazistowskich obozach koncentracyjnych – ich rola i pole działania w strukturze obozowej

Historia nazistowskich obozów koncentracyjnych została w wielu aspektach gruntownie zbadana, jednak wciąż istnieje stosunkowo niewiele opracowań poświęconych więźniom funkcyjnym. Dotychczasowe prace mają charakter bardziej biograficzny niż analityczny. W przypadku żydowskich więźniów funkcyjnych badania koncentrowały się przede wszystkim na historii powojennej, prawnych rozrachunkach oraz próbach psychologicznego uporania się z doświadczeniem bycia funkcyjnym. Nadal brakuje jednak ujęcia stricte historycznego, które próbowałoby uchwycić to zjawisko jako takie.

Celem mojego projektu jest zatem dokładniejsza analiza roli i pozycji więźniów funkcyjnych w “społecznościach obozowych”. Interesuje mnie, jak wraz z rozwojem obozów koncentracyjnych zmieniał się narodowy i społeczny profil kapo, blokowych i stubowych, lekarzy-więźniów oraz innych członków tzw. samorządu więźniarskiego. Jakie napięcia powstawały między grupami więźniów, różniącymi się pod względem narodowościowym, społecznym i politycznym? W jaki sposób SS wykorzystywała te konflikty? Jak funkcyjni byli postrzegani przez pozostałych więźniów?

W moich badaniach korzystam głównie z akt powojennych procesów przeciwko więźniom funkcyjnym, w tym z dokumentacji postępowań przygotowawczych, a także materiałów z archiwów obozowych, literatury wspomnieniowej, relacji świadków oraz doniesień prasowych. Punktem wyjścia są akta postępowań karnych, które toczyły się w Polsce w latach 1944-1960 na podstawie tzw. sierpniówek. Zwłaszcza w pierwszych latach po wojnie wśród oskarżonych znajdowało się wielu byłych polskich więźniów funkcyjnych. Zamierzam sięgnąć również po porównawcze materiały z innych krajów. Moimi badaniami chcę przyczynić się do lepszego zrozumienia “szarej strefy” obozów koncentracyjnych, o której pisali już Tadeusz Borowski i Primo Levi.