Regionalność i powstawanie regionów


Wstęp

Regionalizm jest nieodłącznym elementem procesów kulturowych zachodzących w dziejach Europy, choć bywa też perspektywą zaniedbywaną czy niedocenianą. W ostatnich dziesięcioleciach wzrosło znaczenie ujęć regionalnych w badaniach naukowych.

Regionalizm stosowany jest m.in. heurystycznie, do analizy przemian gospodarczych, społecznych i strukturalnych. Na pierwszy plan wysuwa się przy tym założenie, by obok narodu i państwa uwzględniać też inne kategorie. Perspektywa regionalna pozwala na większą precyzję, zwłaszcza w wymiarze lokalnym i czasowym a tym samym umożliwia dokładniejsze odtworzenie i przeanalizowanie obserwowanych zjawisk. Również komparatystyka historyczna może czerpać z tego inspiracje. Ponadto taka perspektywa umożliwia przeprowadzenie analizy historycznej kategorii regionalnych zarówno w kontekście strukturalnym, jak i dyskursywnym. W dotychczasowych badaniach na plan pierwszy wysuwano raczej związek z procesami narodotwórczymi a regionalizm postrzegano w sposób zredukowany jako domniemanego prekursora czy też odwrotnie – konkurenta idei narodowej. W ostatnim czasie powstały liczne studia poświęcone regionalnym tożsamościom oraz nurty dążące do wypracowania alternatyw dla badań historycznych skupiających się na kategorii narodu.

Obszar badawczy „Regionalizm i procesy regionotwórcze“ nawiązuje do tych zagadnień, jednocześnie jednak wykracza poza dotychczas zakreślony horyzont badawczy. Region pozostaje częścią całości a tym samym jest przestrzennie i funkcjonalnie podporządkowany jednej (bądź kilku) jednostkom wyższego rzędu. Zastosowanie kategorii regionalnych pozwala na ujęcie procesów asymilacji i dyferencjacji jako „dialektycznej jedności”. Zagadnienie to jest obecne w kulturalnych i politycznych dyskursach współczesności i zyskuje w związku z tym znaczenie społeczne.

Regiony można opisać ujmując je jako mapy kognitywne, funkcjonalne i kulturowe przestrzenie aktywności czy też potencjał społecznoekonomiczny. Z jednej strony narzucają się analizy komparatystyczne, z drugiej zaś ważną rolę odgrywają również wzajemne wpływy i oddziaływania między poszczególnymi jednostkami. Regionalności tworzą więc funkcjonalnie zmienne konfiguracje, które należy badać uwzględniając ich przeobrażenia w przebiegu historii.

Region rozpatrywany jest we wszystkich projektach cząstkowych jako przedmiot dyskursów i praktyk społecznych. Dlatego też na plan pierwszy wysuwają się zarówno kwestie związane ze strukturalnymi procesami regionalizacji, jak i dyskurs regionalizmu: jaka regionalność formuje się w określonym kontekście, jakie są jej odniesienia do „nadrzędnych” jednostek? Jakie struktury regionalne powstają i jakie regiony są – w znaczeniu dyskursywnym –konceptualizowane? Jacy są aktorzy społeczni procesów regionotwórczych? Jak wyraża się wewnętrzne i zewnętrzne postrzeganie regionu? Jakim historycznym i funkcjonalnym przemianom ulegają te konfiguracje? Jaką moc legitymizacyjną posiadały w przeszłości i jaką mają współcześnie?

Rozwój historyczny Europy Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej, obejmujący wszystkie epoki od Średniowiecza po współczesność, stanowi idealne ramy badawcze dla ponadregionalnych porównań. Poszczególne projekty umiejscowione w okresie od XVI do XX w. będą wykorzystywały ten potencjał. Zestawione tu zagadnienia ogólne otwierają możliwość analiz o charakterze inter- i transdyscyplinarnym. Dotyczy to – przy uwzględnieniu aktualnego rozwoju badań w poszczególnych dziedzinach – obok historii przede wszystkim antropogeografii, geopolityki, kulturoznawstwa, historii sztuki, etnologii, socjologii i historii społecznej oraz ekonomii.


Projekt cząstkowy 1

Reprezentacje tożsamości szlacheckiej w Prusach Królewskich w XVII i XVIII wieku

Opracowanie: Sabine Jagodzinski

Reprezentacyjne manifestowanie tożsamości, w rozumieniu umiejscowienia jednostek i rodów, ich znaczenia i lojalności wobec władz, stanowiły ważny element kultury szlacheckiej w epoce wczesnonowożytnej. Prusy Królewskie to specyficzny obszar, w którym kształtowanie się tożsamości oraz pamięci zbiorowej nie było proste. W dotychczasowych badaniach podkreślano, że w okresie przynależności Prus do Rzeczypospolitej (1454–1772) region ten charakteryzował się pewną niezależnością oraz wynikającym z niej rozwojem świadomości regionalnej. Prusy Królewskie były obszarem heterogenicznym ekonomicznie, językowo oraz konfesyjnie. Na tożsamość regionalną wpływały również konflikty między miastami a stanami. Badania historii wewnętrznej Prus Królewskich, wykazują,, że był to region, w którym krzyżowały się różne tożsamości i punkty odniesienia. Z jednej strony, elity szlacheckie były grupą dążącą - często wspólnie lub w konkurencji z elitami miast Gdańska, Elbląga i Torunia - do uzyskania gwarancji prawnych i ekonomicznych. Co więcej, fundamentalne znaczenie miała dla niej manifestacja prestiżu (genealogia, reprezentacja). Z drugiej strony, była to grupa zróżnicowana ekonomicznie, politycznie i konfesyjnie.

Dlatego ważne są pytania dotyczące zróżnicowania, integracji i separacji stawiane w kontekście kultury reprezentacji oraz kształtowania samoświadomości rodów szlacheckich. Czy szlachecka „tożsamość regionalna” albo szlachecki „kosmos tożsamości regionalnych” (Bömelburg) były manifestowane poprzez materialne, wizualne lub performatywne środki reprezentacji? Jeśli tak, to jak to funkcjonowało? Jakimi środkami artystycznymi i świadectwami kultury materialnej posługiwali się magnaci i bogaci szlachcice, aby przedstawić faktyczną lub wyobrażoną regionalną bądź ponadregionalną tożsamość? Do jakich tradycji i doświadczeń nawiązywano? Odpowiedzi na te pytania należy szukać, analizując historię kultury oraz sztuki „innych Prus” (Friedrich). Dotychczasowe prace historyków sztuki dotyczące omawianego regionu koncentrowały się głównie na twórczości artystycznej wykonywanej na zlecenie miast, bogatych mieszczan, dworu, kościoła lub zakonu krzyżackiego. Natomiast mecenat szlachecki oraz wzajemne wpływy między szlachtą a mieszczaństwem pozostają w dużej mierze nieopracowane. Bez wątpienia wynika to z niezadowalającego stanu zachowania źródeł, bowiem większość siedzib magnackich zostało zburzonych, natomiast ich wyposażenie rozproszone. Przedmiotem badań będą przykładowe dzieła sztuki (artystyczne oraz użytkowe) oraz architektura, które kształtowały przestrzenie użytkowe i mentalne służące do celów religijnych, reprezentacyjnych oraz upamiętniania wpływowych rodzin szlacheckich. Do tego należą siedziby z wyposażeniem, kościoły, nagrobki, fundacje, zbiory itd. Przeanalizowane zostaną zachowane obiekty lub ich opisy, znajdujące się w inwentarzach, listach czy pismach.

Z powodu mnogości środków wyrazu oraz odmiennej historii ich powstania badania będą sięgać do różnych metod badawczych, przykładowo: badań kultury materialnej i transferu kulturowego; teorii powstawania regionu i dyskursu przestrzeni; ikonograficznej i funkcjonalnej teorii historii sztuki, socjologii sztuki oraz recepcji estetycznej. Uwzględnione zostaną także następujące aspekty: rozgałęzienie struktury rodów, silny wpływ miast oraz stosunki z innymi regionami. Planowane jest również porównanie wyników badań w perspektywie międzyregionalnej – regionem porównawczym będą ościenne Prusy Książęce, Łużyce w okresie unii polsko-saskiej lub też inne regiony Rzeczypospolitej.


Projekt cząstkowy 2

Zróżnicowanie regionalne, etniczność i kultura historyczna: Kaszuby w XX wieku

Opracowanie: Miloš Řeznik

W związku z pluralizacją i hybrydyzacją powiązań między tożsamością kolektywną a indywidualną, wzrasta w bieżących badaniach zainteresowanie tymi formami identyfikacji, które jawią się jako przejściowe i mieszane formy tradycyjnych typów. Na tym tle w wielu dyscyplinach wyraźnie intensyfikują się badania nad europejską oscylacją między terytorialnością (regionalnością) a etnicznością. Zjawiska niegdyś marginalne i poboczne stają się tematami, dzięki którym tworzy się nowy potencjał badania tożsamościowych i terytorialnych dyskursów i praktyk.

Projekt nawiązuje i rozwija dotychczasowe badania na temat dyskursów terytorialnych i ruchów etniczno-regionalnych. Jego centralnym tematem są „wewnętrzna” regionalizacja oraz zróżnicowanie dyskursu o ojczyźnie i terytorium w ruchu kaszubsko-pomorskim i kaszubskiej kulturze XX wieku. Badania nie skupiają się przez to na kaszubskim ruchu etniczno-językowym w ściślejszym znaczeniu, lecz obejmują jego silnie regionalistyczny komponent, który sięga poza granice tej grupy etnicznej. Postawione zostaje pytanie, w jaki sposób można wyróżnić poszczególne części i miejsca w kontekście różnych wyobrażeń o ojczyźnie: jakie strukturalne, geograficzne, kulturowe i historyczne aspekty zostały użyte do regionalizacji ojczyzny, z jakimi symbolami, wartościami, funkcjami, znakami i innymi konotacjami zostały skojarzone, i jakie przejęły one funkcje identyfikacyjne w kontekście kaszubsko-pomorskiego dyskursu?  Jak uzasadnia się ich bytowość? W centrum zainteresowania znajdują się przy tym raczej tendencje długofalowe.

Tak ujęty główny cel projektu zostanie skombinowany z perspektywą kultury historycznej w szerszym rozumieniu. Postawione zostanie przy tym pytanie, w jaki sposób dyskursywne procesy regionalizacyjne były wspierane i współkreowane przez recepcję historii, w jaki sposób „endogeniczne” kaszubsko-pomorskie regionalności podbudowane zostały przez dyskurs historyczny, i w jakich tożsamościowych oraz funkcjonalnych ramach odniesienia zostały one umiejscowione jako regionalności.


Projekt cząstkowy 3

„Przestrzenność społeczeństwa. Instytucje socjalne w miastach przemysłowych Europy Środkowej”

Opracowanie: Zdeněk Nebřenský

Projekt podejmuje zagadnienie odbudowy instytucji socjalnych w małych miastach przemysłowych Europy Środkowej w drugiej połowie XIX wieku. W związku z ówczesnymi dyskusjami o kwestiach socjalnych i wobec krytyki liberalizmu gospodarczego badane będą historyczne warunki budowy takich instytucji jak: łaźnie i kuchnie publiczne, mieszkania komunalne, szpitale, przedszkola, biblioteki publiczne w małych prowincjonalnych miastach Cesarstwa Niemieckiego i Monarchii Habsburgów. Pytanie projektu dotyczy wpływu paternalizmu przemysłowego, legislacji socjalnej oraz postulatów ruchu robotniczego na powstawanie tego typu placówek. Ponadto uwzględniana jest rola transferu wiedzy z Europy Zachodniej do Wschodniej oraz okoliczności lokalnych. W jaki sposób instytucje te wpisywały się w przestrzeń miejską? Jak przebiegał proces ich budowy? W jaki sposób uczestnicy tego procesu – urzędnicy miejscy, eksperci, przedsiębiorcy, mieszkańcy – wyobrażali sobie szczególne miejsca będące instytucjami socjalnymi? Jak je odbierano i jak ludzie przyswajali te przestrzenie?

Budowa instytucji socjalnych, będąca przedmiotem projektu, traktowana jest nie tylko jako filantropijna czy pragmatyczna inicjatywa pojedynczych przedsiębiorców czy gmin miejskich, lecz także jako element polityki społecznej imperialnego państwa. Znaczenie projektu polega na określeniu, czy i jakie efekty synergii wynikały ze współpracy między imperium, miastem a prywatnymi przedsiębiorcami. W szerszej perspektywie projekt ma wskazać, w jaki sposób synergia ta przyczyniła się do przekształceń środkowoeuropejskich miast.

Teilprojekt 4

Projekt: Im Spannungsfeld von Ideologie, Religion, Sprache und regionaler Identität. Die NSDAP im Ermland 1928-1945

Bearbeiter: Ralf Meindl

Ostpreußen wurde im 19. und der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts von einem sehr differenzierten Regionalismus geprägt. In Teilen der Provinz wurde überwiegend Polnisch oder Litauisch gesprochen, das Ermland bildete eine katholische Insel im ansonsten fast ausschließlich evangelischen Land. Jede der Teilregionen hatte auf dieser Basis eine eigene Kultur entwickelt, die sich oft erheblich von derjenigen der Nachbarregionen unterschied. Besonders deutlich wird dies beim Ermland. Dieses in sich sehr heterogene Gebiet definierte sich durch die historischen Grenzen des Fürstbistums Ermland, das sich 1525 der Reformation verweigerte und so zur katholischen Enklave im protestantischen Herzogtum Preußen wurde. Seine Bevölkerung war seit dem Mittelalter in mehreren Wellen aus deutschsprachigen Gebieten und aus Polen eingewandert, weshalb der südliche Teil des Ermlandes zweisprachig war.

Vor diesem Hintergrund bildete das Ermland selbst im heterogenen Ostpreußen ein Phänomen sui generis. Seine katholische Grundierung prägte auch das politische Verhalten der Ermländer – spielte die katholische Zentrumspartei in den anderen Regionen Ostpreußens keine Rolle, so wurde sie im Ermland mit großer Mehrheit gewählt. Für die NSDAP galt das Gegenteil. Während der protestantisch-ländliche Teil Ostpreußens geradezu prototypisch dem sozio-politischen Profil einer Erfolgsregion der Partei Hitlers entsprach, bildete das Ermland ebenso prototypisch das Wählermilieu ab, in das die NSDAP kaum eindringen konnte. Sowohl die Wahlergebnisse als auch einige Widerstandshandlungen nach 1933 bestätigen dies.

Die NSDAP betrieb großen Aufwand, um das Ermland in eine ebensolche Hochburg des Nationalsozialismus umzuformen wie es das übrige Ostpreußen war. Davon ausgehend untersucht das Projekt die Interaktion zwischen NSDAP-Funktionären, Klerus, katholischen Vereinsaktivisten und Bevölkerung des Ermlandes als Fallbeispiel für den Versuch eines Regimes mit totalitärem ideologischem Verfügungsanspruch und seines diesbezüglich wichtigsten Organs, eine sich verweigernde Region gefügig zu machen bzw. für sich zu gewinnen. Dabei soll die These untersucht werden, dass es den nationalsozialistischen Organen zwar bei Teilen der Bevölkerung gelang, diese für sich zu gewinnen, insgesamt aber gerade der Versuch, die regionale Kultur und Identität durch eine neue, überregionale Loyalität in allen Lebensbereichen zu Führer und Ideologie zu ersetzen, zu einer Stärkung der regionalen Bindungen und Identifikationen führte.

Zur Einordnung sollen auch zwei Ausblicke herangezogen werden, die über das Jahr 1945 hinausgehen. Zum einen wird untersucht, inwieweit die Separation der ermländischen Vertriebenen von der Landsmannschaft Ostpreußen und dem BdV auch auf die verstärkte Regionalisierung der Zwischenkriegszeit zurückzuführen ist. Als Arbeitshypothese gilt hier, dass das Ermland als eine Art positiver Gegenpol konstruiert wurde zu dem in der Bundesrepublik weit verbreiteten Bild, Ostpreußen sei eine so stark nazifizierte Provinz gewesen, dass der „Verlust“ der Provinz sowie Flucht und Vertreibung als gerechte Strafe für diese Orientierung anzusehen seien. Zum anderen soll gezeigt werden, dass es der katholische Charakter des Ermlandes sowie seine polnischsprechenden Bevölkerungsteile den polnischen Neusiedlern nach 1945 erleichterten, der offiziellen Geschichtsinterpretation der Volksrepublik Polen zu folgen, welche postulierte, das Ermland sei historisch polnische Erde und durch die Grenzverschiebungen am Ende des Zweiten Weltkriegs zum Mutterland zurückgekehrt.

Die Studie wird die Identitätskonstrukte und Positionen der Akteure erarbeiten, die Interdependenzen und Dynamiken zwischen ihnen darstellen und schließlich deren Folgen für die Regionalisierungsprozesse des Ermlandes sowie deren zeitgenössische wie spätere Wahrnehmung analysieren. Das Projekt schließt damit eine Lücke in der identitätsgeschichtlichen Forschung, die es bisher verhindert hat, die regionale Entwicklung Ostpreußens in ihrer gesamten Ausdifferenzierung zu betrachten und legitimatorische Diskurse der Nachkriegszeit einzuordnen. 

27
paź
Konferencja
Warsztat: Nowe badania historii Suwalszczyzny
Czytaj więcej