Przemoc i obca władza w XX wieku – „stuleciu skrajności”


Wstęp

Wiek XX bywa nazywany „wiekiem skrajności”, a jego następstwa dotknęły w szczególności Europę wschodnią i środkowowschodnią. Już w czasie pierwszej wojny światowej ujawnił się jakościowo nowy wymiar wojny totalnej, którą umożliwił postęp techniczny oraz nowe radykalne ideologie. Podczas drugiej wojny światowej rozwijające się systemy totalitarne doprowadziły do eskalacji przemocy na niewyobrażalną dotychczas skalę. Jej manifestacją była tyrania niemieckiego i sowieckiego reżimu okupacyjnego, które wyróżniały się szczególną brutalnością w Polsce. Ludność zamieszkująca okupowane tereny stała się ofiarą gospodarczego wyzysku, przemocy seksualnej i politycznych czystek. Stopień nasilenia się terroru widać przede wszystkim w polityce eksterminacyjnej obu systemów totalitarnych. W tym kontekście jednak bezprecedensowe były systematyczne masowe mordy europejskich Żydów dokonane przez Niemców.

Przedmiotem zainteresowania w ramach obszaru badawczego nr 4 jest wiek XX w opisanych powyżej aspektach, od czasów pierwszej wojny światowej aż do upadku komunizmu w Europie środkowowschodniej. Poszczególne projekty skupiają się na kwestiach niemieckiej okupacji podczas pierwszej, a przede wszystkim drugiej wojny światowej, oraz jej wpływu na kształt społeczeństw powojennych. Ponadto w ramach czwartego obszaru badawczego analizowany jest system komunistyczny i jego skutki. W poszczególnych projektach „wiek skrajności” badany jest z różnych perspektyw badawczych i przy wykorzystaniu różnych ujęć metodologicznych. Obejmują one analizę nie tylko wypowiedzi świadków i uczestników, ale również źródeł administracyjnych tworzonych zarówno z perspektywy niemieckiej, jak i państw okupowanych, w tym między innymi tradycyjnie pojmowaną dokumentację urzędową, dokumenty osobiste czyli tzw. egodokumenty (czyli wszelkiego typu wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, autobiografie), akta sądowe, archiwa zakładowe czy dwudziestowieczne media. W tym celu sięga się zarówno po społeczno- i gospodarczo-historyczne analizy, jak i rozważania z dziedziny historii mentalności i kultury. W ramach projektów wykorzystywane są także metodologicznie najnowsze podejścia na przykład do sprawców, ofiar i stosunków między płciami.


Projekt cząstkowy 1

„No Sex Please, We are Catholic”. Reprodukcja i partnerstwo na styku między (de-)sekularyzacją a (de-)prywatyzacją religii w Irlandii i Polsce

Opracowanie: Michael Zok

Celem niniejszego projektu badawczego jest bliższe przyjrzenie się odmiennym rezultatom, otrzymywanym w najnowszych badaniach z zakresu socjologii religii – (de-)prywatyzacji i (de-)sekularyzacji. Posłuży do tego długofalowa historyczna analiza porównawcza dwóch społeczeństw wykazujących podobieństwa pod względem czynników kulturowych i historycznych (Irlandii i Polski), do których należy długa dominacja Kościoła katolickiego w debatach społecznych. W centrum uwagi znajduje się analiza specyficznych zależności od ścieżki oraz warunków, które wzmacniają lub osłabiają siłę oddziaływania norm „świeckich” bądź „kościelnych”. Naświetlone zostaną również czynniki, które umożliwiają(-iały) bądź utrudniają(-iały) „transformację wartości” w obu wybranych społeczeństwach. Dyskursy o reprodukcji i partnerstwie doskonale się do tego nadają, ponieważ konflikty społeczne właśnie w odniesieniu do reprodukcji i relacji między płciami nie stanowią bynajmniej „cichej rewolucji” (Inglehart), lecz są wyraźnie zauważalne. To, że taka „transformacja wartości” w społeczeństwie może dokonać się nader szybko, można stwierdzić na przykładzie irlandzkim: Między referendum, które nadało rangę konstytucyjną prawie całkowitemu zakazowi aborcji (1983), a tym, które ją pierwszy raz w dziejach Irlandii zalegalizowało (2018), minęło raptem 35 lat. Obu tym wydarzeniom towarzyszyły zacięte i pełne emocji debaty. 

Analiza skupi się – zgodnie z metodą historycznej analizy dyskursu – z jednej strony na okresach nasilenia dyskursu, na przykład w wypadku debat społecznych o reprodukcji i partnerstwie (w związku z ustawodawstwem dotyczącym małżeństwa, rodziny, rozwodów, przerywania ciąży, antykoncepcji). Przy tej okazji zostanie przeanalizowany jak najbardziej reprezentatywny wybór źródeł i zawartych w nich treści, co pozwoli opisać prawidłowości i reguły dyskursu, które decydują o tym, co i w jaki sposób może być powiedziane. Kolejnym istotnym zagadnieniem są granice i ich przepuszczalność. Historyczna analiza dyskursu ma służyć wykazaniu, w jakich warunkach i w jakich konstelacjach władzy określone wypowiedzi przenoszono z dyskursu imaginacyjnego do wirtualnego i vice versa, oraz jakie czynniki sprawiały, że władza nad dyskursem przechodziła z jednego podmiotu na drugi. Szczególne znaczenie mają również związane z tym strategie obronne, służące utrzymaniu tej władzy. Władza nad dyskursem jest nie tylko wyznacznikiem władzy bądź rangi społecznej danego podmiotu, lecz wiąże się z nią również wdrażanie konstruowanych dyskursywnie koncepcji do praktyki społecznej i prawnej.

Ze względu na swoje ukierunkowanie projekt kładzie ponadto nacisk na fazy przyspieszonej modernizacji (charakteryzujące się różnicowaniem funkcjonalnym, wzrostem poziomu dobrobytu/wykształcenia itd.) po 1945 roku. W odniesieniu do Irlandii chodzi tu zwłaszcza o lata rządów Seána Lemassa i Jacka Lyncha (1959–1973) oraz lata dziewięćdziesiąte, kiedy społeczeństwo irlandzkie przeżywało odczuwalny wzrost dobrobytu i wyłonił się Celtic Tiger. Na ten drugi okres przypada ponadto ujawnienie skandali (dotyczących wykorzystywania seksualnego) w Kościele katolickim w Irlandii. W odniesieniu do Polski da się wykazać różne okresy przyspieszonego rozwoju społecznego (szczytowa faza stalinizmu, lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte, pluralizacja i demokratyzacja w latach dziewięćdziesiątych oraz rozwój potencjału gospodarczego od chwili przystąpienia do UE). Aby udało się przeanalizować w długofalowej perspektywie efekty tych okresów, a zwłaszcza akcesji do EWG (1973) i do UE (2004), objęty badaniem przedział czasu kończy się w roku 2015, ponieważ wtedy doszło też do jednej z ostatnich intensyfikacji dyskursu w obu społeczeństwach.


Projekt cząstkowy 2

Północne Mazowsze między polską państwowością a niemiecką władzą okupacyjną w połowie XX wieku

Opracowanie: Christhard Henschel

Dziesięć dni po kapitulacji Warszawy, 8 października 1939, ogłoszono utworzenie dekretem Führera nowej „Rejencji Ciechanowskiej” („Regierungsbezirk Zichenau“), którą włączono do prowincji Prusy Wschodnie. Rejencja składała się z powiatów Ciechanów, Maków, Mława, Ostrołęka, Płock, Płońsk, Pułtusk, Przasnysz i Sierpc, należących uprzednio do województwa warszawskiego. Na siedzibę jej prezydium wyznaczono miasteczko Ciechanów, przemianowane na Zichenau. Terytorium Prus Wschodnich poszerzyło się o jedną trzecią, a ich ludność powiększyła się o ok. 800.000 Polaków, 80.000 Żydów i 15.000 Niemców. Niemieckie władze uczyniły rejencję przedmiotem niemieckiej polityki osiedleńczej i ludnościowej. Część ludności polskiej i wszystkich mieszkańców żydowskich wydalono. Osiedlali się tam Niemcy z Prus Wschodnich, ale również z innych części Rzeszy, a napływającym Niemcom bałtyckim przydzielano mieszkania.

Dotychczas powstawały drobne prace, w których badano poszczególne aspekty wydarzeń okupacyjnych. Nie było zaś jeszcze monografii tego regionu pod okupacją i jego specyficznych więzi z prowincją Prusy Wschodnie.

Wojna przyniosła ludności nie tylko zmagania dwóch zbrojnych przeciwników, lecz oznaczała również utratę samodzielnego bytu państwowego i ustanowienie władzy okupacyjnej, opartej na samowoli, zależności i przemocy. Mieszkańcy regionu wypracowali jednak pewne zasady codziennego zachowania, strategie adaptacji i kooperacji, ale również stawiania oporu.

Celem projektu jest osadzenie pięcioletniej historii okupacji w kontekście dziejów Polski w pierwszej połowie XX wieku. Niemiecka okupacja – choć bezprecedensowa w swej gruntownej destrukcyjności – nie uchyliła bowiem procesowego charakteru historii, długofalowych tendencji ani istniejących kontekstów historycznych. Uwzględnienie tych czynników wydaje się kluczowe dla lepszego zrozumienia lat wojny. Wybrana w projekcie perspektywa lokalna i regionalna pozwala włączyć do badania niemieckiej okupacji nabyte wcześniej postawy kulturowe, struktury społeczne i doświadczenia historyczne. W tym kontekście Rejencja Ciechanowska wydaje się szczególnie użytecznym obiektem badań. Jest to bowiem stosunkowo niewielki obszar o specyficznej pozycji wśród narodowosocjalistycznych reżimów okupacyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej. Rejencja została wprawdzie anektowana, a tym samym wcielona do Rzeszy, jednak liczne regulacje prawne nadały jej specjalny status prawny. Inną specyfiką są liczne ambicje osobiste, które wschodniopruski gauleiter Koch wiązał z Ciechanowem jako „kolonialną nową ziemią“.

Ambicją projektu jest prześledzenie poszczególnych aspektów życia pod reżimem okupacyjnym w sposób wykraczający poza periodyzujące daty 1939 i 1945, aby uwypuklić procesowość i cezury badanych wydarzeń oraz umiejscowić je w szerszym procesie historycznym. Dlatego badania ogniskują się na kilku modelowych obszarach tematycznych (przestrzeń, władza, lojalności, przemoc, własność, codzienność, rozumienie historii), rozpatrywanych w studiach przypadków w okresie mniej więcej trzech i pół dekady (1914/18–1950). Przy tej okazji padają pytania o rozmaite aspekty cząstkowe – choćby o wymianę i ciągłość lokalnych elit, zmianę struktury ludności, stabilność i przemiany mentalnych nastawień i sposobów percepcji, o doświadczenie przemocy oraz o charakter lokalnego społeczeństwa i sieci społecznych.


Projekt cząstkowy 3

Powojenny wymiar sprawiedliwości: Holokaust a procesy zbrodniarzy wojennych na Litwie radzieckiej

Opracowanie: Gintarė Malinauskaitė

Celem projektu badawczego jest analiza procesów zbrodniarzy wojennych w Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej z okresu 1944–1989, poświęconych zbrodniom Holokaustu podczas drugiej wojny światowej. Po odzyskaniu niepodległości przez Litwę w roku 1990 większość skazanych została uznana przez społeczeństwo litewskie za ofiary sowieckiego systemu sądowniczego i zrehabilitowana. W ramach projektu ma zostać dokonana krytyczna nowa ocena prowadzonych na radzieckiej Litwie postępowań sądowych w sprawie zbrodni wojennych. 

Główną tezą badań jest to, że sala sądowa przeobraziła się w miejsce pamięci o Holocauście. Koncepcja metodyczna opiera się na mikrohistorycznej analizie wybranych procesów sądowych. Na podstawie dokumentacji procesowej i ówczesnych publikacji prasowych ma zostać przeanalizowane zachowanie uczestników radzieckich postępowań sądowych oraz medialna performatywność tych procesów. Uwzględnione zostaną przy tym także zagadnienia dotyczące płci: na ile przy okazji medializacji i inscenizacji procesów sądowych tworzył się bądź był konstruowany nowy radziecki ideał męskości i kobiecości? Przedsięwzięcie badawcze wnosi wkład w odpowiedź na pytanie o powstawanie podczas radzieckich procesów sądowych wzorców pamięci o Holokauście, ukazując ponadto związek między orzecznictwem, mediami, kształtowaniem pamięci i kategoriami płci na Litwie radzieckiej.



Projekt cząstkowy 4

Wspólny projekt „Wiedza bez granic"

W ramach wspólnego projektu „Wiedza bez granic" NIH w Warszawie, NIH w Moskwie i Instytut Orientu w Bejrucie realizują projekt badawczy pod tytułem „Relations in the Ideoscape: Middle Eastern Students in the Eastern Bloc (1950's to 1991)”. Jego celem jest zbadanie – z perspektywy dziejów kultury i historii społecznej – stosunków naukowych między społeczeństwami byłego bloku wschodniego i Bliskiego Wschodu podczas zimnej wojny, kiedy tysiące studentów napływały do uniwersytetów i innych uczelni w krajach „realnego socjalizmu”. Ważną rolę w tym procesie odgrywali studenci z krajów arabskich oraz Iranu i Turcji, którzy dostawali stypendia, by kształcić się na uniwersytetach w dawnym bloku wschodnim – głównie w zakresie inżynierii, medycyny i nauk przyrodniczych, ale także sztuki, humanistyki i nauk społecznych. Chociaż programy stypendialne uznawano w tym okresie za formę eksportu tak zwanej „komunistyczno-socjalistycznej nowoczesności”, to przepływ idei nie był bynajmniej jednokierunkowy, gdyż – jak można wykazać – wymiana intelektualna wpływała także na rozwój wiedzy i nauki w krajach bloku wschodniego. Dlatego głównym celem tego interdyscyplinarnego projektu jest zrozumienie powstałych w ten sposób stosunków naukowych z perspektywy studentów z Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, odtworzenie trajektorii ich życia zawodowego oraz określenie wpływu, jaki zdobyte wiadomości i doświadczenia miały na ich przyszły los oraz na rozwój reprezentowanych przez nich dyscyplin. Projekt ma w swojej metodologii charakter interdyscyplinarny i opiera się zarówno na badaniach archiwalnych, jak i wywiadach biograficznych z dawnymi uczestnikami owych programów wymiany naukowej.

Projekt jest finansowany przez Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych Niemiec.

Geographies of Political Affinity and the Urban Space: Knowledge Relations between Polish People’s Republic and Iraq in Architecture and Planning

Opracowanie: Dorota Woroniecka-Krzyżanowska

Przewrót z 1958 roku wyniósł do władzy reżim Abd al-Karima Qasima i zmienił kurs polityki zagranicznej Iraku w stronę silniejszych więzi z krajami bloku wschodniego. W nowym układzie geopolitycznym prężnie rozwijała się współpraca między Irakiem a Polską Rzeczpospolitą Ludową. Jednym z najważniejszych pól współpracy był transfer edukacji i technologii, także w zakresie architektury i planowania. Już rok po rewolucji zaczęli przyjeżdżać do Polski pierwsi iraccy studenci. W kolejnych latach ich liczba stopniowo rosła, osiągając punkt kulminacyjny na początku lat osiemdziesiątych. Ogółem stanowili oni jedną z największych grup narodowych wśród studentów zagranicznych w PRL. Jednocześnie grupa polskich wykładowców pracowała na wydziałach architektury na uniwersytetach w Bagdadzie i Mosulu. W wymianie intelektualnej uczestniczyli również liczni architekci i planiści, pracujący dla irackich instytucji publicznych i firm prywatnych. W łonie dawnego bloku wschodniego polscy specjaliści wyrobili sobie w ten sposób renomę w zakresie planowania przestrzennego i konserwacji zabytków, a Irak stał się jednym z najważniejszych krajów, w których mogli pracować polscy inżynierowie, architekci i planiści. Te trzy grupy połączyło również doświadczenie interakcji z innymi systemami wiedzy, rzeczywistościami i stylami życia.

Celem niniejszego projektu cząstkowego jest zbadanie stosunków naukowych w dziedzinie architektury i planowania przestrzennego między Irakiem a Polską Rzecząpospolitą Ludową od schyłku lat pięćdziesiątych po rok 1989 poprzez analizę doświadczeń zawodowych i biografii: 1. irackich absolwentów architektury i/lub planowania przestrzennego na polskich uniwersytetach; oraz 2. polskich wykładowców i specjalistów współpracujących z uczelniami irackimi. Projekt łączy antropologię społeczną z historią, a pod względem metodologicznym opiera się na analizie materiałów archiwalnych dostępnych w Polsce i Iraku, a także na pogłębionych wywiadach z uczestnikami i świadkami tej wymiany. Szczególnie skupia się zaś na pojedynczych osobach, zespołach i instytucjach oraz ich sposobie widzenia różnic i podobieństw między różnymi systemami wiedzy oraz na znaczeniu tej naukowej interakcji dla ich osobistej i zawodowej przyszłości.

 

Sojusze wyobrażone i świat sztuki – wymiana wiedzy między Polską Rzeczpospolitą Ludową a krajami arabskimi w dziedzinie sztuk plastycznych

Opracowanie: Mustafa Switat 

Polska Republika Ludowa, a także inne kraje bloku wschodniego odpowiedziały na apel ONZ o pomoc edukacyjną dla krajów rozwijających się, tak zwanych krajów Trzeciego Świata, w tym krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. W rezultacie kształcenie arabskich studentów na polskich uczelniach było jedną z najważniejszych dziedzin współpracy naukowej i technicznej między socjalistyczną Polską a krajami arabskimi, w których funkcjonował socjalistyczny system rządów lub sympatyzowali z nim ich rządzący. Pierwsi studenci z tych krajów zaczęli przyjeżdżać do Polski od późnych lat pięćdziesiątych. Głównie wybierali studia medyczne, techniczne i humanistyczne. Studentów kierunków artystycznych było stosunkowo niewielu, chociaż reprezentowali oni sektor, w którym w państwach arabskich szczególnie widoczny był niedobór wykwalifikowanej kadry. Rozwój sztuki został wpisany w proces modernizacji krajów arabskich, stopniowo w tym okresie uzyskujących niepodległość. Sztuka, jako ważny element lokalnej kultury, odegrała ważną rolę w budowaniu tożsamości narodowej. Postępy w tej dziedzinie wspierane były przez instytucje państwowe, co znalazło odzwierciedlenie m.in. w zagranicznych stypendiach w ramach międzyrządowych umów dwustronnych. W rezultacie dzięki stypendiom swojego rządu (w przypadku np. Syryjczyków) lub polskiego rządu (w przypadku np. Marokańczyków) obywatele tych krajów ukończyli studia w Polsce, a po powrocie do kraju podjęli pracę dydaktyczną w akademiach sztuk pięknych lub innych instytucjach kultury, tworząc kadrę kształcącą kolejne pokolenia malarzy, grafików i rzeźbiarzy.

Celem tego projektu cząstkowego jest zbadanie transferu wiedzy z zakresu sztuk plastycznych – malarstwa, rzeźby i grafiki – między Polską Rzeczpospolitą Ludową a krajami arabskimi w okresie od końca lat pięćdziesiątych XX wieku do początku polskiej transformacji (1989). Badanie przepływów intelektualnych będzie możliwe dzięki połączeniu metodologii historii mówionej z interpretacją socjologiczną  i antropologiczną. Głównymi aktorami wymiany wiedzy byli arabscy studenci historii sztuki oraz kierunków artystycznych na polskich uniwersytetach, wydziałach artystycznych akademii sztuk pięknych (lub innych wydziałach, jeśli prowadzili również działalność artystyczną), a także ich profesorowie. Analiza biografii opracowanych na podstawie materiałów archiwalnych, ego-dokumentów i wywiadów pogłębionych z byłymi studentami oraz z przedstawicielami świata sztuki ma odpowiedzieć na pytanie o ich aktywny udział i wpływ na rozwój życia artystycznego w ich krajach oraz świecie arabskim. Dlatego projekt ten koncentruje się na wizualizacji sojuszy w dziedzinie sztuk plastycznych w kontekście indywidualnym, państwowym i ponadregionalnym.

 

02
cze
Konferencja
Relations in the Ideoscape: Middle Eastern Students in the Eastern Bloc (1950-1991)
Czytaj więcej