Religia, polityka i gospodarka w Polsce średniowiecznej i wczesnonowożytnej


Wstęp

Polska średniowieczna i wczesnonowożytna stanowiła twór bardzo zróżnicowany regionalnie, etnicznie, wyznaniowo i ekonomicznie, charakteryzujący się jednocześnie zdecydowanie rozproszoną strukturą społeczną i komunikacyjną. Od okresu wczesnego średniowiecza dokonały się zasadnicze procesy przemian, innowacji, modernizacji, które z punktu widzenia elit miały doprowadzić do zreformowania i zachowania władzy. Podczas gdy  przodująca rola szlachty w tym procesie jest od dawna przedmiotem szczegółowych badań, relatywnie mało uwagi, jak się wydaje, poświęcono dotychczas ważnemu czynnikowi przemian i potencjalnej modernizacji: kościołowi, religii i gospodarce. O modernizacyjnych impulsach i przekształceniach, których źródłem były polityka kościoła i polityka konfesyjna, struktury kościelne i wyznaniowe, ponadnarodowe kontakty oraz intelektualne związki kościelnych elit, wiemy za to stosunkowo niewiele. W tym kontekście dziedzina badawcza, skupiająca uwagę na problemie koncentracji władzy, administracji i gospodarki w Polsce okresu średniowiecza i Rzeczpospolitej Szlacheckiej, ma przyczynić się do ich nowego zrozumienia. W centrum badań znajdują się bezpośrednie oddziaływania religii i gospodarki na politykę oraz współczesne próby wyjaśniania ich przyczyn i konsekwencji. Kolejny ważny cel badawczy stanowią zagadnienia kontaktów między wyznaniami i religiami oraz mediacji, jak również  kwestie monetaryzacji i komercjalizacji w kontekście europejskim.

Projekt cząstkowy 1a

Momenty monetaryzacyjne, strefy komercjalizacji czy fiskalne krajobrazy walutowe? Sieci redystrybucji srebra a społeczeństwa w Europie Środkowo-Wschodniej (800–1200)

Opracowanie: Dariusz Adamczyk

Odzwierciedleniem jednego z najciekawszym zjawisk whistorii Europy Wschodniej we wczesnym i pełnym średniowieczu są liczne znaleziska w postaci monet i kruszcu, (biżuterii, różnego rodzaju sztabek oraz siekańców). Tylko w samej Polsce odnaleziono bądź przypadkowo odkryto setki datowanych na IX–XII wiek skarbów oraz pojedynczych egzemplarzy, pochodzących z osad, grodów i cmentarzysk. Sugerują one, że wykorzystywanie metali szlachetnych jako środków płatniczych oraz rozwój rynku i ekonomicznej logiki działania były w życiu owych społeczeństw daleko zaawansowane. Występowanie srebra nie musi jednak automatycznie prowadzić do wniosku, że oznaczało to monetaryzację i komercjalizację, gdyż przednowoczesne ekonomie opierały się z reguły na zasadach wzajemności i redystrybucji. Rozwoju rynków i używania metali szlachetnych nie można więc bynajmniej postrzegać w izolacji od procesów społecznych, politycznych, fiskalnych i kulturowych. Należy ponadto pamiętać o kontekstach pozamonetarnych i uwzględniać różne mentalności ludzi, którzy nie kierowali się wyłącznie pragmatyzmem ekonomicznym.

Doniosłe znaczenie ma tu kwestia, jakie funkcje pełniły w wymianie monety i kruszce, naszyjniki, branzolety czy sztabki. Czy ich stosowanie ograniczało się wyłącznie do ekonomii prestiżu, darów i potlaczu oraz rynków handlu dalekosiężnego bądź regionalnych, czy też były one w obiegu także w handlu lokalnym? Jak można „zmierzyć” stopień monetaryzacji i od kiedy można mówić o komercjalizacji? Jakie przemiany zachodziły w poszczególnych regionach od IX do schyłku XII wieku? Czy znaleziska rozdrobnionego srebra, odkryte z dala od emporiów, wskazują na funkcje ekonomiczne, czy musimy szukać innych modeli wyjaśnienia kawałkowania monet i biżuterii? I wreszcie: czy monetaryzacja była procesem linearnym, czy też charakteryzowała się raczej licznymi załamaniami?
Dotychczas brakuje analizy systematycznie badającej wspomniane powyżej współzależności zarówno chronologicznie na przestrzeni czterech stuleci, jak i w aspekcie geografii – z rozróżnieniem poszczególnych regionów Polski oraz z komparatywnym i interaktywnym uwzględnieniem sąsiednich obszarów na zachodzie (ziemie Słowian połabskich), wschodzie (Ukraina i Rosja) i północy (Dania i Szwecja).

Jest to punktem wyjścia projektu, złożonego z dwóch elementów:
Pierwsza, zakończona już część rekonstruuje i kontekstualizuje transkontynentalne i interkontynentalne sieci redystrybucji srebra w przestrzeni i czasie. Są one definiowane pragmatycznie jako grupy protagonistów, którzy tworzyli struktury i logistyki służące transferowi i obiegowi metali szlachetnych. Charakteryzowały się zaś różnorodnością form, obejmujących również zaopatrzenie w potrzebne dla wymiany towary.
Drugi istotny element projektu jest poświęcony zagadnieniu, czy wykorzystywanie kruszcu odpowiadało logice homo politicus, czy raczej homo oeconomicus. Regionalne i chronologiczne mikroanalizy mają wykazać, w jakim stopniu oraz w jakich konstelacjach społecznych i ekonomicznych metale szlachetne funkcjonowały w danej społeczności jako środki płatnicze. Aby uczynić zadość złożoności przemian historycznych i nie wyjaśniać ich monokauzalnie ani jednowymiarowo, opracowano zestaw wskaźników, za pomocą których odbywa się sprawdzanie poszczególnych konstelacji i parametrów. Należą do nich:

  • miejsce znaleziska
  • zagęszczenie i liczba znalezionych skarbów
  • zagęszczenie znalezisk pojedynczych
  • stopień fragmentaryzacji monet i srebra
  • występowanie odważników i wag
  • udział srebra niemonetarnego, np. w postaci biżuterii
  • chronologiczna i regionalna struktura monet w znalezionych skarbach
  • proporcja monet miejscowych.

Istotne są wreszcie ogólnospołeczne, polityczne i fiskalne konteksty generowania srebra. Należą do nich między innymi impulsy egzogenne, takie jak popyt na określone dobra, impulsy endogenne, takie jak gęstość zaludnienia i rozwój demograficzny, czynniki polityczne jak powstawanie ośrodków władzy i panowania oraz funkcje magiczno-rytualne.

Projekt ma być istotnym, opartym na metodach interdyscyplinarnych przyczynkiem do analizy zarówno form interakcji i komunikacji w łonie poszczególnych społeczeństw Europy Środkowo-Wschodniej, jak i wzajemnych powiązań i oddziaływań między rozmaitymi grupami protagonistów w zachodniej Eurazji. W celu rozszerzenia nader skromnej bazy źródeł pisemnych uwzględni on dokonania dziedzin pokrewnych, czyli archeologii i antropologii, oraz dokona kontekstualizacji przez pytania charakterystyczne dla nauk historycznych.

Po udanym zakończeniu pierwszej części projektu w maju 2019 r. dr hab. Dariusz Adamczyk powrócił 1 listopada do warszawskiego NIH, by kontynuować swoje przedsięwzięcie badawcze. Pod tytułem „Momenty monetaryzacyjne, strefy komercjalizacji czy fiskalne krajobrazy walutowe? Sieci redystrybucji srebra a społeczeństwa w Europie Środkowo-Wschodniej (800–1200)” zajmuje się zagadnieniem, w jakim stopniu oraz w jakich konstelacjach społecznych i ekonomicznych metale szlachetne funkcjonowały w danej społeczności jako środki płatnicze. W pierwszej części projektu uwaga badacza skupiła się na kontekstualizacji transkontynentalnych i interkontynentalnych sieci redystrybucji srebra w przestrzeni i czasie. Projekt należy do zespołu badawczego nr 2 „Religia, polityka i gospodarka w Polsce średniowiecznej i wczesnonowożytnej”.

Projekt cząstkowy 1b

Moneta jako atrybut nierównego rozwoju i konkurującej imitacji w kontekście polsko-niemieckim w latach 1000–1300

Opracowanie: Dariusz Adamczyk

Punktem wyjścia tego projektu badawczego są regionalne różnice rozwojowe w Europie Środkowej w pełnym średniowieczu. Nauka określa nierówny rozwój mianem przepaści między bogatymi, uprzemysłowionymi krajami Północy a ubogimi, wytwarzającymi głównie produkty pierwotne krajami Południa. Historycy wskazują jednak od lat, że panująca na świecie nierówność rodzi się z okoliczności strukturalnych, które tworzą się bardzo powoli i równie powoli się zacierają (F. Braudel). Nie są one zatem dopiero konsekwencją rewolucji przemysłowej, lecz występują niewątpliwie już w społeczeństwach przednowożytnych. Nierówności jawią się często jako przebiegające synchronicznie asymetrie między różnymi regionami, uwarunkowane częściowo geografią (obszary o niekorzystnym położeniu), niekiedy zaś stopniem ich integracji z danym kręgiem cywilizacyjnym.

Stopień wzajemnych powiązań w północno-zachodniej Eurazji osiągnął już w IX i X wieku imponujące rozmiary. Zwłaszcza od mniej więcej 900 do 950 roku kopalnie srebra w Uzbekistanie pracowały pełną parą, by obsługiwać rynki od Uralu po celtyckie wybrzeża Atlantyku i od Krymu po środkową Szwecję. Jakość tej interakcji polegała nie tylko na tym, że metale szlachetne i towary stymulowały obieg komercyjny. Dla powstających dynastii w owym czasie handel dalekosiężny stanowił (oprócz trybutów i łupów) fiskalno-ekonomiczne podstawy ich panowania. Równolegle elity powstających państw przechodziły na chrześcijaństwo w wersji łacińskiej bądź prawosławnej – w wypadku ziem zachodniosłowiańskich był to proces przyspieszony przez rozpoczęcie eksploatacji nowych kopalni srebra w Harzu około 1000 roku. W XII–XIII wieku odbywała się zaś głęboka transformacja społeczeństwa i kultury, manifestująca się wzrostem urbanizacji oraz powstawaniem miast z prawami obywatelskimi, zasiedlaniem ziemi wolnymi chłopami, budową zamków, rozwojem dyplomatyki, a wreszcie zakładaniem klasztorów i uniwersytetów. Ten transfer kompetencji odbywał się na obszarze zachodniosłowiańskim przeważnie (choć bynajmniej nie wyłącznie) z Zachodu na Wschód i był dziełem elit dynastycznych, kościelnych bądź kupieckich (uprawiających handel dalekosiężny). Stosowny mechanizm przejmowania wzorców cywilizacyjnych i wytwarzania transferu wiedzy stanowiła konkurująca imitacja. Pomagała ona elitom w akumulowaniu kompetencji, których celem było zwiększanie przychodów i efektywniejsze tworzenie struktur władzy.

To jest punkt wyjścia niniejszego projektu, którego intencją jest zajęcie się tą tematyką na przykładzie wschodnich peryferii cesarstwa rzymsko-niemieckiego oraz poszerzenie przestrzeni badawczej o doniosły, dotychczas jednak zaniedbywany aspekt „pieniądza”.

Projekt ma się składać z trzech elementów. W części pierwszej – po dyskursywnym zdefiniowaniu terminów „nierówność” i „konkurująca imitacja” – mają zostać ustalone analogie i rozbieżności w ikonografii i funkcjach zachodniosłowiańskiego bicia monet naśladujących niemieckie fenigi (Polska Centralna; Meklemburgia-Pomorze Przednie; Pomorze) w XI wieku. Szczególną wagę należy przypisać zagadnieniu, na ile stosowanie tych emisji przyczyniało się do modernizacji władzy, gospodarki i społeczeństwa na wschód od Łaby.

W drugim etapie na podstawie kilku wskaźników zostaną skontekstualizowane asymetrie ekonomiczne w Europie Środkowej w XII–XIII wieku. Należy tu porównać ze sobą tzw. fenigi long-lived i monety short-lived (B. Kluge). Te pierwsze obowiązywały na pewnym obszarze podczas całego panowania emitenta monet (lub dłużej). Te drugie były z kolei ważne tylko w pewnych okresach rządów danego władcy i bywały niekiedy zastępowane nowymi denarami. Warunek całkowitej wymiany monet stanowiło zaś to, że liczba egzemplarzy znajdujących się w obiegu była ograniczona.

Dyskusja musi ponadto zostać umieszczona w szerokim kontekście społecznym, aby można było pokusić się o odpowiedź na następujące pytanie: czy renovatio monetae (wymiana monet) była odzwierciedleniem rudymentarnego podziału pracy, niskiego stopnia specjalizacji gospodarstw domowych, niskiego stopnia urbanizacji oraz niewielkich doświadczeń w użyciu pieniądza na rynkach lokalnych? Granica między obu systemami przebiegała w latach 1140–1300 mniej więcej wzdłuż osi Renu (co nie wyklucza ich przecięć).

W trzeciej części wreszcie pojęcia tezauryzacji, monetyzacji i rozwoju mają zostać ze sobą powiązane i skonkretyzowane w praktyce na przykładzie Śląska. Śląsk należał do tych regionów piastowskiej Polski, które w ciągu XIII wieku zostały najwcześniej objęte tak zwanym Landesausbau (znanym również pod nazwą kolonizacji bądź ekspansji wschodniej). Jednocześnie Śląsk cechuje się względnie dużą gęstością znalezisk monet, co czyni go wyjątkowym w Europie Środkowo-Wschodniej. Jeśli trzymać się poglądu niektórych numizmatyków, że deponowanie metali szlachetnych jest – poza okresami wojen – skutkiem zacofania gospodarczego, to sprzeczność ta musi zostać wyjaśniona.

Projekt badawczy przyczyni się w ten sposób do nowego ujęcia polsko-niemieckiej historii w pełnym średniowieczu i wypróbuje koncepcje innowacyjne pod względem metodycznym, które pomogą naświetlić wzajemne powiązania ekonomiczne, polityczno-fiskalne i społeczne w Europie Środkowej z zupełnie innego (niż dotychczas) punktu widzenia.

09
gru
Kolokwium
Victoriia Serhiienko (The National Academy of Science, Ukraine): The Clash of Imagined Boundaries: Ethnographic Knowledge and the Issue of the Administrative Border between Slovakia and Podkapatska Rus in the Interwar Period
Czytaj więcej