Disconnectivity. Transformacja sieci powiązań w przednowożytnej Europie Środkowo-Wschodniej 

Sieci powiązań od dawien dawna determinują życie i możliwości działania ludzi. Za pomocą tego pojęcia i przez zastosowanie różnych metod, w tym matematyczno-statystycznych procedur tak zwanej teorii grafów, można opisywać i analizować wiele zjawisk historycznych. Jednocześnie pandemia koronawirusa jasno uzmysłowiła nam, że procesy powiązań nie przebiegają bynajmniej wyłącznie linearnie, lecz w równym stopniu charakteryzują się przerwami, zakłóceniami czy nawet rozłączeniami.

Aby przedyskutować to zjawisko w epoce przednowożytnej, w Warszawie zgromadzili się historycy z Niemiec, Polski, Anglii, Danii, Belgii i Szkocji. Gdzie dawało się uchwycić zjawiska rozpadu i jak je należy wyjaśniać? W jakim stopniu aktorzy mogą wpływać na tworzenie i likwidację powiązań? Czy próbowali ewentualnie przeciwdziałać zakłóceniom, a jeśli tak, to z zastosowaniem jakich strategii? Wreszcie: jakie skutki miało przerywanie linii powiązań sieciowych dla struktur społecznych, ekonomicznych lub politycznych? Te i inne pytania znalazły się w centrum uwagi konferencji, której koncepcję stworzyli badacze z NIH w Warszawie, Uniwersytetu w Jenie i Polskiej Akademii  Nauk.

Na podstawie odpowiednich, niekiedy seryjnych źródeł udawało się rekonstruować sploty relacji, których struktura bądź transformacja umożliwiała wyciąganie wniosków co do kryjących się za tym zjawisk historycznych. Chodziło przy tym o osobowe sieci powiązań kupców, członków stanu szlacheckiego i władców, którzy skoligacali się ze sobą i nawiązywali różnorodne relacje biznesowe wokół przestrzennych sieci ośrodków handlu oraz ich połączeń drogowych i morskich, wreszcie wokół zbiorów przedmiotów, w tym monet, wyrobów ze szkła i dzieł sztuki, odzwierciedlających się w kulturze materialnej.

Referaty opisywały różne konstelacje. Sieci handlowe, obejmujące tysiące kilometrów i łączące Europę Środkowo-Wschodnią z Azją, były najsłabsze. Możemy tu obserwować fazy redukcji  powiązań, które prowadziły w końcu do ich całkowitego zerwania. Stabilniejsze wydawały się natomiast interakcje zakotwiczone na płaszczyźnie regionalnej. Turbulencje polityczne takie jak wojny husyckie czy reformacja mogły wprawdzie powodować czasowe zaburzenia, ostatecznie nie zdołały jednak spowodować rozłączeń na wiele pokoleń. Inną wartość dodaną dla badań historycznych przyniosły analizy z zakresu teorii sieci. Dzięki ich zastosowaniu można na przykład snuć rozważania na temat trwałości lub kwantyfikacji splotów relacji.

Zastosowane na konferencji różne sposoby podejścia oraz wykorzystane źródła dały asumpt do ożywionych i zaciętych dyskusji. Wyeksponowały zarazem duży potencjał metodyczny i komparatywny tej koncepcji w zakresie rekonstrukcji konfiguracji, które przyczyniały się do likwidacji istniejących powiązań.

Konferencja w NIH w Warszawie 9 i 10 listopada 2023

04
kwi
Wystawa
Obrazy wojny: wystawa fotograficzna „Raport z oblężonego miasta Czernihowa“ w Jenie
Czytaj więcej